Շուտով կգա պահը, երբ Հայաստանը ստիպված կլինի կատարել իր ընտրությունը. Կրիլով

Հանդիպում 5 Հունվար, 2026 20:40

Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի համաշխարհային տնտեսության եւ միջազգային հարաբերությունների ինստիտուտի գլխավոր գիտաշխատող, Կովկասագետների գիտական միության նախագահ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ԿՐԻԼՈՎԻ գնահատմամբ՝ այսօր Հայաստանում Եվրասիական ինտեգրացիայի հետ մեկտեղ տեղի է ունենում նաեւ դեզինտեգրացիա։

«ԵՎՐՈՊԱՆ ԱՅԼԵՎՍ Ի ՎԻՃԱԿԻ ՉԷ ԴԱՌՆԱԼ ՆՇԱՆԱԿԱԼԻ ԽԱՂԱՑՈՂ»

Ըստ Կրիլովի՝ հյուսիս–հարավ ուղղությամբ եւ տրանսպորտային ոլորտում տեղի ունեցող գործընթացների բոլոր հետեւանքները խորապես փոխկապակցված են գլոբալ մակարդակում ընթացող այն փոփոխություններին, որոնք վերաձեւավորում են միջազգային հարաբերությունների ամբողջ համակարգը եւ հիմք դնում բազմաբեւեռ աշխարհակարգի ձեւավորմանը։

— Այժմ տեսնում ենք, որ ձեւավորվում են երեք խոշոր բեւեռ, որոնց մեկը Միացյալ Նահանգներն ու նրա դաշնակիցներն են։ Ճիշտ է, հավաքական Արեւմուտքում ընթացող գործընթացները ցույց են տալիս, որ Միացյալ Նահանգները Եվրոպային այլեւս չեն դիտարկում որպես հավասար դաշնակից, այլ հակառակը՝ որպես սպասարկող գործիք եւ սեփական զարգացման ռեսուրս։ Եվրոպայում տիրող իրավիճակները հանգեցնում են նրա տնտեսության քայքայմանը։ Մենք դա տեսնում ենք արտադրության ոլորտում եւ արդյունաբերական կարողությունների տեղափոխման մեջ դեպի Միացյալ Նահանգներ։ Եվրոպայում այսօր բավականին դժգույն պատկեր է։ Եվրոպան այլեւս ի վիճակի չէ դառնալ միջազգային ասպարեզում նշանակալի խաղացող՝ Միացյալ Նահանգների հետ միասին։ Եվ եթե Դեմոկրատական կուսակցությունը չվերադառնա իշխանության ԱՄՆ-ում եւ քանի դեռ Թրամփն է պաշտոնավարում, այս քաղաքական գիծը շարունակվելու է։ Սա լիովին հասկանալի է։

Իսկ մյուս երկու բեւեռները՝ Չինաստանը եւ Ռուսաստանը, դեռեւս չեն միավորվել մեկ միասնական բեւեռի մեջ։ Մենք չունենք դաշինք կամ ռազմաքաղաքական բլոկ։ Այնուամենայնիվ, մեր հարաբերությունները շատ սերտ են։ Չինաստանը ավելի լայն ինտեգրացիոն միավորման մաս է։ ԵԱՏՄ-ն եւ ԲՐԻԿՍ-ը հիմնարար նշանակություն ունեն մեր տեսլականի համար։

Այս համատեքսում ի՞նչ տեղ է զբաղեցնում Եվրասիական տնտեսական միությունն այս ամենում։ Թույլ տվեք հիշեցնել, որ այս միությունն ի սկզբանե ստեղծվել է որպես կառուցողական միություն Բելառուսի եւ Ռուսաստանի միջեւ։ Այնուհետեւ սկսվեց ընդլայնման գործընթաց, որը սկզբում առաջացրեց զգալի սկեպտիցիզմ եւ հարցադրումներ որոշ երկրներում ու շրջանակներում։ Այնուամենայնիվ, այս գործընթացը բավականին հաջող է ընթանում, որովհետեւ Չինաստանը, Վիետնամը, Սինգապուրը եւ Սերբիան ունեն համագործակցության համաձայնագրեր Եվրասիական տնտեսական միության հետ, եւ նման համաձայնագրեր մշակվում են նաեւ շատ այլ երկրների հետ, այդ թվում՝ բավական հայտնի երկրների։ Հետագա ընդլայնումը կարող է ընդգրկել Հնդկաստանը, Եգիպտոսը եւ այլն: Այսպիսով, տեսնում ենք, որ ռուսական նախաձեռնությամբ ստեղծված այս տնտեսական միությունը՝ ոչ որպես ռազմաքաղաքական բլոկ, այլ որպես տնտեսական զարգացման հարթակ, ունի հսկայական հետաքրքրություն եւ մեծ ներուժ։

«ՓԱՍՏ Է, ՈՐ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ՀԵՌԱՆՈՒՄ Է ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԻՑ ԵՎ ՀԱՊԿ-ԻՑ»

Կովկասագետների գիտական միության նախագահի կարծիքով՝ այսօր իրականում բոլոր երկրները՝ մեծ թե փոքր, գտնվում են իրենց տեղն այս աշխարհում որոշելու գործընթացում։ Փոքր երկրները հատկապես վտանգի տակ են, որովհետեւ գլոբալ տուրբուլենտության պայմաններում սահմանները փոխվում են։ Որոշ երկրներ փաստացիորեն քանդվել են՝ Սիրիան, Լիբիան, Իրաքը եւ Սուդանը։

— Այդ երկրներից որոշները սահմանակից են հյուսիսային քաոսային գոտիներին։ Հայաստանը միավորում է երկու վեկտոր՝ հյուսիսայինն ու արեւելյանը, կամ՝ պրոռուսականը։ Պրոռուսական վեկտորը ներկայում քաղաքականորեն սահմանափակված է, որովհետեւ Հայաստանը հեռանում է Ռուսաստանից եւ ՀԱՊԿ-ից։ Սա փաստ է։ Սակայն տնտեսական առումով այդ վեկտորի նպատակը Եվրասիական տնտեսական միության շրջանակում մասնակցությունից բխող բոլոր տնտեսական առավելությունների պահպանումն է։ Սակայն, թվում է, որ այս երկվեկտոր քաղաքականությունն ունի իր սահմանները, եւ ժամանակը մոտենում է ավարտին։ Նիկոլ Վովայի Փաշինյանն ինքը վերջերս ընդունեց դա՝ հայտարարելով, որ անհնար է համատեղել եվրասիական եւ եվրոպական վեկտորները հայկական քաղաքականության մեջ։

Եվ շուտով կգա այն պահը, երբ Հայաստանը ստիպված կլինի կատարել իր ընտրությունը։ Թվում է, որ վերջնական արդյունքում այդ ընտրությունը կլինի արեւելյան քաղաքակրթության օգտին, որովհետեւ Հայաստանում տեղի ունեցող բոլոր գործընթացները դա են հաստատում։ Այդ դեպքում ակնհայտ է, որ Եվրասիական տնտեսական միության կազմում 10 տարին Հայաստանի համար կունենա լուրջ տնտեսական հետեւանքներ։

«ԻՐԱԿԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ» ՆԵՐԿԱՅԱՑՎՈՒՄ Է ՈՐՊԵՍ ԱԶԱՏ ՔԱՂԱՔԱՑԻՆԵՐԻ ՀԱՄԱՅՆՔ»

Ալեքսանդր Կրիլովը հիշեցնում է, որ Հայաստանը տարիներ շարունակ կենտրոնացած է եղել Միացյալ Նահանգների վրա, բայց արդյոք դա թույլ կտա ապագայում հաջող զարգացում ապահովել։

— Վաշինգտոնի հետ ստորագրված համաձայնագիրը մեծ խանդավառություն է առաջացրել հայ բնակչության որոշ շերտերում եւ որոշ քաղաքական խմբերի շրջանում՝ տարածաշրջանում խաղաղության վերականգնման հույսով՝ Թրամփի թիմի շրջանակների միջոցով:

Միացյալ Նահանգների ներկայությունը Սյունիքում (49-99 տարի նշումով) դիտարկվում է ոչ միայն որպես անվտանգության գործոն, այլ նաեւ որպես տնտեսական զարգացման եւ խոշոր ֆինանսական ներդրումների հեռանկար Հայաստանի տնտեսության մեջ։ Բացի այդ, 145 միլիոն դոլար արդեն հատկացվել է նախնական ուսումնասիրությունների եւ Թրամփի թունելի կառուցման համար։ Ադրբեջանում դա կոչում են «Զանգեզուրի միջանցք»՝ շեշտելով, որ Ադրբեջանը առանց այդ միջանցքի չի կարող լիարժեք կապ ապահովել։ Սակայն, եթե այդ միջանցքը կոչվի «Թրամփի միջանցք», էությունը չի փոխվի։ Դա նույնն է։

Միեւնույն ժամանակ, Ադրբեջանում արդեն մեծ անհանգստություն կա, որովհետեւ այդ 145 միլիոն դոլարն օգտագործված չէ, եւ ճանապարհաշինության հստակ ազդանշան չկա։ Հետեւաբար, խաղաղ զարգացման հեռանկարները մեծապես կախված են Ադրբեջանի, Միացյալ Նահանգների եւ հայաստանյան ղեկավարության դիրքորոշումներից։ Ադրբեջանի պայմանները կատարելու համար հայաստանյան ղեկավարությունը պետք է շարժվի դեպի «Չորրորդ Հանրապետություն»։

Սա նշանակում է Սահմանադրության փոփոխություն, շարժ դեպի ապագա զարգացման «իրական հայկական հայեցակարգ», որի մասին հայտարարում է ներկայիս ղեկավարությունը։ Իրականում անհրաժեշտ է ամբողջ երկրի վերափոխում՝ ոչ միայն Հայաստանի, այլ ամբողջ հայ ժողովրդի, ներառյալ Սփյուռքը։ Մենք տեսնում ենք, որ Սփյուռքի հետ հարաբերություններն այժմ շատ խնդրահարույց են։

«Իրական Հայաստանը» ներկայացվում է որպես ազատ քաղաքացիների համայնք, որոնք ապրում են մոտ 29 հազար 800 քառակուսի կիլոմետր տարածքում, եւ ոչ ավելին։ Այլ խոսքով՝ Սփյուռքի որեւէ ձեւ այլեւս չի դիտարկվում։

Միաժամանակ բոլոր նախկին արժեքները մերժվում են եւ ներկայացվում որպես անհրաժեշտ, բայց առաջընթացին խոչընդոտող բեռ։ «Չորրորդ Հանրապետությունը» ենթադրում է ազատ քաղաքացիների հասարակության կառուցում՝ համընդհանուր ժողովրդավարական արժեքներով եւ մտածելակերպով։ Այս արժեքների վերանայումը գործնականում արդեն տեղի է ունենում՝ անկախ կարգախոսների մակարդակից։

Այս նոր ազատ քաղաքացիների մտածելակերպը պետք է համընկնի եվրոպական բյուրոկրատիայի աշխարհընկալման հետ՝ խաղաղ կարգի վերաբերյալ։ Այդ պատճառով հայկական հասարակությունը ենթարկվում է հենց այդ բյուրոկրատական մոտեցմանը Ռուսաստանի հետ հարաբերություններում, որը ներկայում գոյություն ունի այնտեղ։ Ռուսաստանի նկատմամբ այս մոտեցումը պատասխան է ստանում Մոսկվայում, եւ սա հենց այն է, ինչին այնտեղ եւ Հայաստանում պատրաստ են։

«ԻՆՉԸ ԱՆԿԱԽ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԳԱՂԱՓԱՐԱԽՈՍՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՔՆ ԷՐ՝ ՍՓՅՈՒՌՔԸ ԵՎ ԱՐՑԱԽԸ, ԱՅԼԵՎՍ ՉԿԱ»

Քաղաքագետը նաեւ ընդգծում է, որ Հայ Առաքելական եկեղեցին նույնպես ընկալվում է որպես «ավելորդ բեռ», որը իբր խանգարում է Հայաստանին հասնել երջանիկ ապագայի։ Այդ պատճառով առաջարկվում են «բարեփոխումներ», սակայն, ինչպես տեսնում ենք, հայաստանյան ղեկավարությունն այս հարցում ինքնատիպ չէ։

— Նույնը տեղի է ունենում Մոլդովայում, Ռումինիայում, Ուկրաինայում, որտեղ իրավիճակը վերածվեց եկեղեցու դեմ լիակատար ճնշումների: Այսինքն՝ ուղղափառ եւ ավանդական եկեղեցիները դիտարկվում են որպես խոչընդոտ՝ գլոբալ ժողովրդավարական աշխարհի կառուցման համար։

Այդ պատճառով դրանք կամ փոխարինվում են՝ եկեղեցում այլ դերերի ներդրմամբ եւ զուգահեռ կառույցների ստեղծմամբ (ինչպես Բեսարաբիան Մոլդովայում), կամ եկեղեցու բաժանմամբ, կամ էլ Հայ եկեղեցու առանձնահատուկ դերի փոխարինմամբ, տարբեր կրոնական կազմակերպությունների բազմազանությամբ։ Այս գործընթացն այսօր ընթանում է։

Թվում է, որ նման եկեղեցիները նույնպես ժամանակի ընթացքում կվերանան։ Կարծում եմ՝ ԱՄՆ-ում կան հիմնական դերակատարներ, որոնք մեծ ներդրում են ունեցել Հայաստանում նոր կրոնական կազմակերպությունների հիմնադրման մեջ՝ որպես կյանքի վարքագծի մոդել։ Իհարկե, դրանք որոշակի համակրանք են վայելում այսօրվա հայերի շրջանում։

Արդյունքում ազգային գաղափարախոսությունը լքված է։ Այն, ինչը անկախ Հայաստանի գաղափարախոսության հիմքն էր՝ Սփյուռքը եւ Արցախը, այլեւս չկա։ Այժմ չկա Սփյուռք, չկա Արցախ։

Արցախը, ինչպես ներկայացվում էր՝ Հայաստանը իր պատմական տարածքներում, այժմ կրճատված է գրեթե 29 800 քառակուսի կիլոմետրի։ Սա փաստացի ազգային պատմական ժառանգության մերժում է։ Իսկ ազգային պատմությունը մերժելով՝ մերժվում է նաեւ ազգային ինքնությունը եւ ընդունվում է ադրբեջանական մոտեցումը այդ պատմական իրադարձություններին։

Թվում է, որ այս պահանջն այժմ ավելացվել է Ադրբեջանի պահանջների փաթեթին խաղաղության համաձայնագրի համար՝ ոչ միայն Սահմանադրության փոփոխությունը եւ Զանգեզուրի միջանցքը, այլ նաեւ ադրբեջանական բնակչության զանգվածային վերաբնակեցումը, այսինքն՝ ադրբեջանցիների եւ մյուս մահմեդականների վերադարձը, որոնք արտաքսվել էին Հայաստանից 1987–1988 թթ.-երին: Մենք նաեւ հասկանում ենք, որ այս կատեգորիայի մեջ ընդգրկվում են շատ ավելի լայն զանգվածներ։

Ապացուցել, որ նրանց նախնիները չեն ապրել Հայաստանում, չափազանց դժվար կլինի։ Բացի այդ, ադրբեջանցիների «պատմական հողեր» արժանապատիվ վերադարձը պահանջում է նաեւ նրանց անվտանգության ապահովում։ Այդ անվտանգությունը կարող է ապահովվել կա՛մ համատեղ հայ-ադրբեջանական ուժերով, կա՛մ պարզապես ադրբեջանական անվտանգության ուժերով։

Կարելի է սրա շուրջ ենթադրություններ անել, սակայն փաստն այն է, որ այս հարցը դրված է օրակարգում, եւ թվում է, որ առանց դրա խաղաղության պայմանագիր չի ստորագրվի։ Ադրբեջանը երբեք չի հրաժարվել իր պահանջներից եւ չի զիջել առանց լուրջ նպատակների։

«ՊԵՏՔ Է ՊԱՏՐԱՍՏ ԼԻՆԵՆՔ ՆՈՒՅՆԻՍԿ ԱՄԵՆԱԲԱՑԱՍԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄՆԵՐԻՆ»

Իսկ ի՞նչ է անելու Թրամփի ուղին դեպի Հայաստան: Պատկերացնել, որ Թրամփը հոգ կտանի Հյուսիսային Կովկասի, Հայաստանի կամ ընդհանրապես մարդկային նպատակների մասին, Ալեքսանդր Կրիլովի կարծիքով, անիրատեսական է։

— Այսօր տեսնում ենք կոշտ ոստիկանական վերահսկողություն, ակտիվ գործողություններ Վենեսուելայում, գործողություններ Աֆրիկայում, հայտարարություններ մարդու իրավունքների խախտումների մասին նավթ արտադրող երկրներում, ճնշումներ, խնդիրներ հրեաների հետ, եւ իհարկե՝ Իրանում։

Թեպետ հիմա Թրամփը, կարծես, ենթադրում է, որ ուկրաինական միջուկային խնդիր գոյություն չունի, քանի որ «ամեն ինչ ցավոտ է»։ Ես հիշում եմ, որ երբ Իսրայելի հետ բանակցություններ էին ընթանում, խաղաղ փոխգործակցության խոստումները գերազանցեցին «ռումբի լեզվին», եւ իսրայելական բանակցողները ֆիզիկապես ոչնչացվեցին։ Հետեւաբար, մենք չպետք է ընդունենք հայտարարությունները, թե միջուկային խնդիր գոյություն չունի։

Իսրայելական միջուկային խնդիրը գոյություն ունի՝ Իրանի դեմ հնարավոր գործողությունների համատեքստում։ Այդ գործողությունները կարող են լինել տարբեր տեսակի՝ հիմնականում ազգային փոքրամասնությունների շահագործում, ներքին անկարգությունների հրահրում եւ իշխանության փոփոխություն։ Այդ ուղղությամբ քայլեր արդեն իրականացվում են, սակայն չենք կարող ենթադրել, որ կլինի որեւէ միջուկային գործողություն դաշնակիցների միջոցով։

Դաշնակից ուժերն արդեն գոյություն ունեն՝ Պակիստան, Իսրայել եւ Ադրբեջան։ Եթե ամերիկացիները կարողանան Սյունիքում կազմակերպել անվտանգության որեւէ ուժ, դա կդարձնի Իրանի ողջ հյուսիսային սահմանը ծայրահեղ խոցելի։

Իրանի հարեւանների շրջանում նման զարգացումը առաջացնում է մեծ վտանգ, որովհետեւ Իրանի հետ հակամարտությունը կարող է Հյուսիսային Կովկասը վերածել նույնպիսի գոտու, ինչպիսին այսօր տեսնում ենք, օրինակ, Սիրիայում կամ Գազայում։ Հետեւաբար, հնարավոր վտանգներն այստեղ չափազանց բարձր են։ Մնում է հուսալ, որ հյուսիսկովկասյան ռազմավարությունները դեռ կկարողանան խուսափել ամենավատ սցենարից։

Կան նոր զինատեսակներ։ Ցավոք, մենք չենք կարող լուծում գտնել, ուստի՝ հույս ունենք, որ ամեն ինչ չի դառնա այնքան վատ, որքան կարող էր լինել։ Սակայն մինչ այժմ մեր բոլոր պեսիմիստական կանխատեսումները, որոնց համար մեզ հաճախ քննադատում էին՝ ասելով, թե մենք սարսափներ ենք ստեղծում եւ բացասական սցենարներ առաջ մղում, իրականություն են դարձել։ Այնպես որ, մենք պետք է պատրաստ լինենք նույնիսկ ամենաբացասական զարգացումներին։

ՀՐԱՆՏ ՍԱՐԱՖՅԱՆ

Հավանեցի՞ր հոդվածը, կիսվիր ընկերներիդ հետ՝

Հետևեք մեզ նաև տելեգրամում՝