Թրամփը նոր խա՞ղ է սարքում, թե՞ իրոք Մերձավոր Արեվելքը համարում է «վնասաբեր ակտիվ»

Եվ այս­պես, ԱՄՆ-ի եւ Ի­րա­նի մի­ջեւ փո­խըմբռն­ման հու­շա­գիրը, ո­րը հիմք է դառ­նա­լու խա­ղա­ղութ­յան վերջ­նա­կան պայ­մա­նագ­րի հա­մար, ստո­րագր­ված է եւ ու­ժի մեջ է մտնում: Թ­րամփն այն ստո­րագ­րեց G7 գա­գա­թա­ժո­ղո­վի եզ­րա­փա­կիչ փու­լում` Վեր­սա­լում Մակ­րո­նի տված պաշ­տո­նա­կան ընթ­րի­քի ժա­մա­նակ, ին­չը, ի­հար­կե, պա­տա­հա­կան բան չէ: Փե­զեշ­քիա­նը` իր աշ­խա­տա­սեն­յա­կում: Ընդ ո­րում, ի­րան­ցի­նե­րը հա­տուկ շեշ­տե­ցին, որ ստո­րագր­վել է փաս­տաթղ­թի պարս­կա­լե­զու տար­բե­րա­կը` անգ­լե­րեն տար­բե­րա­կից զատ` հե­տա­գա եր­կա­կի մեկ­նա­բա­նութ­յուն­նե­րը բա­ցա­ռե­լու հա­մար:

ԻՆՉ ՑՈՒՅՑ ՏՎԵՑ ՀԱՄԱՁԱՅՆԱԳՐԻ ՎԵՐՋՆԱԿԱՆ ՏԱՐԲԵՐԱԿԸ

Ա­մեն դեպ­քում, թե որ­տեղ եւ ինչ­պես ստո­րագ­րե­ցին, երկ­րորդ հարց է: Փաս­տը սա է` կող­մե­րը փաս­տա­թուղ­թը հա­մա­րում են վերջ­նա­կան, ար­դեն գոր­ծո­ղութ­յան մեջ մտած: Ընդ ո­րում, Ս­պի­տակ տու­նը վեր­ջա­պես հրա­պա­րա­կեց 14 կե­տից բաղ­կա­ցած փո­խըմբռն­ման հու­շագ­րի ամ­բող­ջա­կան տեքս­տը, ո­րին սպա­սում էր աշ­խար­հը։ Այ­սինքն, հա­մոզ­վե­լու հա­մար, թե նախ­նա­կան շրջա­նառ­վող տար­բե­րակ­նե­րը որ­քա­նո՞վ են ի­րա­կա­նութ­յա­նը հա­մա­պա­տաս­խա­նում: Պարզ­վեց` հիմ­նա­կա­նում հա­մա­պա­տաս­խա­նում են, թեեւ վերջ­նա­կան տար­բե­րա­կում կան ո­րոշ նյո­ւանս­ներ, ո­րոնք էլ ավե­լի են ընդգ­ծում Ի­րա­նի հա­ջո­ղութ­յու­նը:

­Թե դե­տա­լա­յին ա­ռու­մով ինչ է ի­րե­նից ներ­կա­յաց­նում հու­շա­գի­րը, չկրկնենք, դրան անդ­րա­դառ­նա­լու ա­ռիթ­ներ ու­նե­ցել ենք: Բայց ո­րոշ դրվագ­նե­րի, ո­րոնք էլ ա­վե­լի ընդգծ­ված են դար­ձել այս վերջ­նա­կան տար­բե­րա­կում, կա­րե­լի է վե­րա­դառ­նալ: Այս­պի­սով, ի՞նչ է այդ հա­մա­ձայ­նա­գիրն ի­րե­նից ներ­կա­յաց­նում, ե­թե մի կողմ ենք թող­նում կրա­կի «եւ մշ­տա­կան դա­դա­րեց­ման» (նաեւ Լի­բա­նա­նում), հե­տա­գա­յում ու­ժի կի­րա­ռու­մից եւ դրա սպառ­նա­լի­քից, մի­մյանց տա­րած­քա­յին ամ­բող­ջա­կա­նութ­յու­նը հար­գե­լու եւ ներ­քին գոր­ծե­րի մեջ քթնե­րը չխո­թե­լու, Ի­րա­նի դեմ պատ­ժա­մի­ջոց­նե­րը վե­րաց­նե­լու եւ սա­ռեց­ված փո­ղե­րը վե­րա­դարձ­նե­լու դրույթ­նե­րը: Ի դեպ, թվարկ­վածն ար­դեն իսկ այն ա­ռա­վե­լա­գույնն էր, ո­րին Ի­րա­նը հա­վակ­նում էր մինչ պա­տե­րազ­մը: Բայց ստա­նում է ա­վե­լին: Այդ թվում, ԱՄՆ–ն ճա­նա­չում է Ի­րա­նի` ու­րան հարս­տաց­նե­լու ի­րա­վուն­քը, բնա­կան է, ո­րո­շա­կի սահ­ման­նե­րում: Եվ բա­ցի դրա­նից, կա նման չա­փա­զանց կա­րե­ւոր եր­կու դե­տալ: «Միաց­յալ Նա­հանգ­նե­րը պար­տա­վոր­վում է վերջ­նա­կան հա­մա­ձայ­նագ­րի կնքու­մից հե­տո 30 օր­վա ըն­թաց­քում դուրս բե­րել իր ու­ժե­րը Ի­րա­նի ան­մի­ջա­կան մեր­ձա­կայ­քից»: Ա­պա. «Ի­րա­նը բա­նակ­ցութ­յուն­ներ կվա­րի Օ­մա­նի հետ՝ Հոր­մու­զի նե­ղու­ցում ա­պա­գա վար­չա­կան ռե­ժի­մը եւ ծո­վա­յին ծա­ռա­յութ­յուն­նե­րի մա­տու­ցու­մը ո­րո­շե­լու հա­մար»:

Սկ­սենք երկ­րոր­դից: Աս­վա­ծը մեկ բան է նշա­նա­կում. Ի­րանն ու Օ­մա­նը հա­մա­տեղ Հոր­մու­զի նե­ղու­ցում (ո­րը սա­հմ­անա­կից է այս եր­կու երկր­նե­րին), կա­րող է «վար­չա­կան ռե­ժիմ» սահ­մա­նել: Ա­վե­լի կոնկ­րետ, ԱՄՆ–ն դրա­նով ճա­նա­չում է, որ եր­կու երկր­նե­րը նման ռե­ժիմ սահ­մա­նե­լու ի­րա­վունք ու­նեն: Իսկ մի­ջազ­գա­յին ի­րա­վուն­քը սահ­մա­նում է, որ յու­րա­քանչ­յուր եր­կիր կա­րող է իր վար­չա­րա­րութ­յու­նը տա­րա­ծել միայն իր ճա­նաչ­ված սահ­մա­նն­երում: Կարճ ասած, ԱՄՆ–ն Հոր­մու­զի նե­ղուցն ըն­կա­լում է` որ­պես Ի­րա­նի եւ Օ­մա­նի սու­վե­րեն տի­րույթ: Մի բան, ո­րի մա­սին Թեհ­րա­նը մինչ պա­տե­րազ­մը չէր էլ կա­րող ան­գամ ե­րա­զել, նման հա­վակ­նութ­յուն եր­բե­ւէ չի դրսե­ւոր­վել:

Ոչ պա­կաս էա­կան է, որ ԱՄՆ–ն պար­տա­վոր­վում է իր զոր­քե­րը հե­ռաց­նել Ի­րա­նի սահ­ման­նե­րից: Եվ այս­տեղ հաս­կա­նա­լու հարց է. կող­մերն ի՞նչ են հաս­կա­նում «Ի­րա­նի ան­մի­ջա­կան մեր­ձա­կայք» հաս­կա­ցութ­յան տակ: Ս­րան դեռ կհաս­նենք: Մինչ այդ, ֆիք­սենք ընդ­հան­րա­կան վի­ճա­կը. այն, ինչ ստո­րագր­վեց, նշա­նա­կում է Ի­րա­նի հաղ­թա­նակ ԱՄՆ­–ի նկատ­մամբ: Ընդ ո­րում, հենց այդ­պես էլ պատ­կե­րը մեկ­նա­բան­վում է ոչ միայն ա­մե­րիկ­յան, այլ նաեւ եվ­րո­պա­կան փոր­ձա­գի­տա­կան դաշ­տում: Չ­նա­յած ա­ռանձ­նա­կի դժգո­հութ­յուն էլ չկա. ի­րա­նա­կան պա­տե­րազ­մը սկսել էր ֆի­նան­սա­կան խո­րա­ցող բեռ դառ­նալ բո­լո­րի հա­մար, եւ այդ բե­ռից ա­զատ­վե­լը, ե­թե ան­գամ դրա­նից ինչ­–որ չա­փով շա­հում է Թեհ­րա­նը, մեծ խնդիր չի ըն­կալ­վում:

ԱՄԵՐԻԿՅԱՆ ԶՈՐՔԵՐԸ ԿՀԵՌԱՆԱ՞Ն ԻՐԱՆԻՑ

­Բայց ե­թե, ա­սենք, ա­մե­րի­կա­ցի­նե­րին, մեծ հաշ­վով, շատ չի հե­տաքրք­րում, թե Մեր­ձա­վոր Ա­րե­ւե­լքում, պատ­կե­րա­վոր ա­սած, ով, որ­տեղ եւ ինչ­պես է մյու­սին բա­րե­ւում, շատ- շա­տերն էլ, հաս­տատ, միայն մո­տա­վոր պատ­կե­րա­ցում ու­նեն, թե ինչ է նշա­նա­կում Մեր­ձա­վոր Ա­րե­ւելք աս­վա­ծը, գո­նե Հա­յաս­տա­նի հա­մար այդ­պես չէ: Մեզ հա­մար կեն­սա­կան հարց է, թե ինչ ի­րո­ղութ­յու­ններ են ստեղծ­վում մեր մեծ տա­րա­ծաշր­ջա­նում: Եվ այն ըն­թաց­քը, որ ներ­կա պա­հին ու­նի ի­րա­նա­կան ի­րա­վի­ճա­կը, ի­հար­կե, գա­լիս է հու­շե­լու, որ խո­շոր փո­փո­խութ­յուն­ներ լի­նե­լու են: Ի՞նչ են դրանք խոս­տա­նում մեզ...

Ա­ռաջ­նա­յին հար­ցե­րից մե­կը, ի­հար­կե, այն է, որ Ի­րան–ԱՄՆ հա­մա­ձայ­նագ­րում գրված «Ի­րա­նի ան­մի­ջա­կան մեր­ձա­կայք» հաս­կա­ցութ­յունն ի­րե­նից ի՞նչ է ներ­կա­յաց­նում, դրա տակ ի՞նչ ի­մաստ է դրված: Հաշ­վի առ­նե­լով, որ Հա­յաս­տա­նը գո­նե աշ­խար­հագ­րա­կան ի­մաս­տով «Ի­րա­նի ա­մե­նաան­մի­ջա­կան մեր­ձա­կայքն» է` սահ­մա­նա­կից եր­կիրը:

«Ի­րա­նի ան­մի­ջա­կան մեր­ձա­կայ­քը» նախ սկսվում է Պար­սից ծո­ցի գո­տուց: Այս­տեղ, ինչ­պես ար­դեն հստակ կար­ծիք են հայտ­նում մի շարք փոր­ձա­գի­տա­կան աղբ­յուր­ներ` ԱՄՆ 5-րդ նա­վա­տոր­մը պատ­րաստ­վում է հե­ռա­նալ: Ս­րա հետ կապ­ված` արեւմտ­յան աղբ­յուր­ներն ար­դեն մեծ աղ­մուկ են բարձ­րաց­րել, թե` Ի­րա­նը ԱՄՆ ռազ­մա­ծո­վա­յին ու­ժե­րին դուրս է մղում Պար­սից ծո­ցից: Ա­վե­լին, թե ԱՄՆ-ն­ ամ­բող­ջութ­յամբ հանձ­նում է իր դիր­քե­րը տա­րա­ծաշր­ջա­նում։  Տա­րա­ծաշր­ջա­նը թող­նենք մի կողմ, բայց ե­թե ԱՄՆ–ն ի­րոք իր հիմ­նա­կան ու­ժերը` 5–րդ նա­վա­տոր­մը հե­ռաց­նի Պար­սից ծո­ցից, դա ար­դեն լուրջ նա­հանջ կդառ­նա: Հա­ջոր­դը Ի­րաքն է, ո­րը եւս «Ի­րա­նի ան­մի­ջա­կան մեր­ձա­կայքն» է` սահ­մա­նա­կից եր­կիրը: Այս­տե­ղից ա­մե­րիկ­յան ո­րո­շա­կի ու­ժեր հե­ռա­ցել են դեռ պա­տե­րազ­մի ժա­մա­նակ: Բայց նաեւ զգա­լի ու­ժեր կենտ­րո­նաց­վել են Ի­րա­քի հյու­սի­սում` քրդա­կան վե­րահս­կո­ղութ­յան գո­տում: Ընդ ո­րում, մի կող­մից` Թ­րամ­փը ծայ­րա­հեղ դժգոհ է քրդե­րից. քա­նիցս հայտ­նել է, որ քրդե­րը ոչ միայն ի­րեն չօգ­նե­ցին, այլ նաեւ գո­ղա­ցել են ի­րա­նա­կան ընդ­դի­մութ­յան հա­մար ու­ղարկ­ված զեն­քը: Ս­րա­նից զատ, քրդա­կան գո­տին մնում է Ի­րա­նի մշտա­կան հար­ված­նե­րի տակ, ընդ ո­րում, նաեւ հրա­դա­դա­րի փու­լում: Այ­սինքն, ե­թե ԱՄՆ–ն մտա­ծում է հե­տա­գա­յում այս ուղ­ղութ­յամբ Ի­րա­նի հետ նոր կոնֆ­լիկ­տի «բա­զա» չթող­նե­լու մա­սին, թե­րեւս կա­րող է իր բո­լոր ու­ժե­րը հա­նել ամ­բողջ Ի­րա­քից: Ա­ռա­վել եւս, որ այդ ու­ժե­րը, ինչ­պես պա­տե­րազ­մի ըն­թաց­քը ցույց տվեց, ոչ թե օ­գուտ են տա­լիս, այլ միայն Ի­րա­նի հա­մար հար­մար թի­րախ հան­դի­սա­ցան:

Ե­թե ա­մե­րի­կա­ցի­նե­րը հե­ռա­նան, մեծ է հա­վա­նա­կա­նութ­յու­նը, որ Թուր­քիան, ո­րի հա­մար եւս կա քրդա­կան խնդի­րը, կցան­կա­նա ամ­րաց­նել դիր­քե­րը Ի­րա­քի հյու­սի­սում: Չ­նա­յած, այս­տեղ ի­մաս­տը ոչ այն­քան քրդա­կան խնդիրն է, որ­քան այն, որ ի­րաք­յան Քուր­դիս­տա­նի հետ Էր­դո­ղա­նը լավ կազ­մա­կերպ­ված նավ­թա­յին բիզ­նես է ստեղ­ծել: Չ­նա­յած, Ի­րա­քը եւս ցան­կա­նում է վե­րա­կանգ­նել իր ամ­բող­ջա­կան տա­րած­քա­յին վե­րահս­կո­ղութ­յու­նը, եւ ա­մե­րի­կա­ցի­նե­րի հե­ռա­նա­լու դեպ­քում, մեծ հա­վա­նա­կա­նութ­յամբ, Ի­րա­նը կօգ­նի դա ա­նել: Ն­ման ի­րա­վի­ճա­կում Թուր­քիա­յի շան­սե­րը` ինչ­–որ վե­րահս­կո­ղութ­յան հաս­տա­տե­լու հար­ցում դառ­նում են քիչ ի­րա­տե­սա­կան. այ­լընտ­րան­քը կա­րող է լի­նել Ի­րա­նի հետ բա­խու­մը:

­Վեր­ջա­պես, «Ի­րա­նի ան­մի­ջա­կան մեր­ձա­կայք» հաս­կա­ցութ­յան տակ նաեւ Հա­յաս­տա­նը, ա­պա` Ադր­բե­ջանն են: Այս ուղ­ղութ­յամբ ԱՄՆ­–ի հե­տաքրք­րութ­յունն ա­ռա­վե­լա­գույ­նի հա­սավ Ի­րա­նի հետ հա­կա­մար­տութ­յան սրա­ցում­նե­րին զու­գա­հեռ, եւ այդ հա­կում­նե­րի տակ պարզ տե­սա­նե­լի էր իս­րա­յել­յան ազ­դե­ցութ­յու­նը: Հա­յաս­տա­նի պա­րա­գա­յում, չմո­ռա­նանք, «Թ­րամ­փի ու­ղի» գա­ղա­փարն օ­րա­կար­գում հայտնվեց հենց այն փու­լում, երբ ԱՄՆ–ն սկսում էր կենտ­րո­նա­նալ Ի­րա­նում պա­տե­րազմ սկսե­լու գա­ղա­փա­րի վրա, թե­րեւս նաեւ են­թադ­րե­լով, որ Ի­րա­նից հյու­սիս ըն­կած գո­տին հար­մար պլաց­դարմ է ցա­մա­քա­յին օ­պե­րա­ցիա­յի հա­մար: Դ­րան զու­գա­հեռ, օ­րա­կարգ բեր­վեց նաեւ Հա­յաս­տա­նում տեխ­նո­լո­գիա­կան կենտ­րոն ձե­ւա­վո­րե­լու գա­ղա­փա­րը, ո­րը կա­րող էր ծա­ռա­յել տվյալ­նե­րի հա­վա­քագր­ման գոր­ծով` դառ­նա­լով միան­գա­մայն ակ­տիվ վե­րահս­կո­ղա­կան հա­մա­կարգ ողջ հա­րավ­կով­կաս­յան գո­տու հա­մար` ուղղ­ված լի­նե­լով Ի­րա­նին եւ Ռու­սաս­տա­նին:

Այս նա­խա­ձեռ­նութ­յուն­նե­րը Թ­րամ­փը կցան­կա­նա՞ շա­րու­նա­կել, ա­ռա­վել եւս` «Ի­րա­նի ան­մի­ջա­կան մեր­ձա­կայք» սկզբուն­քը հաշ­վի առ­նե­լով: Ն­կա­տենք, թվարկ­ված­նե­րը ձե­ւա­կա­նո­րեն ռազ­մա­կան օբ­յեկտ­ներ չեն, ա­ռա­վե­լա­գույ­նը «Թ­րամ­փի ու­ղում» կա­րող է գոր­ծել այն «պահ­նոր­դա­կան ծա­ռա­յութ­յու­նը», ո­րի մա­սին շատ է խոս­վել, եւ ո­րը Ադր­բե­ջա­նի պայ­ման­նե­րի մեջ է` ան­ցում­նե­րի անվ­տան­գութ­յան հաս­կա­ցութ­յան շրջա­նակ­նե­րում: Բայց նաեւ, Ի­րանն այլ կերպ է մտա­ծում. Թեհ­րա­նը «Թ­րամ­փի ու­ղին» հա­մա­րել եւ հա­մա­րում է Ի­րա­նի անվ­տան­գութ­յանն ուղղ­ված հա­մա­կարգ, այն ներ­կա­յաց­նե­լով` որ­պես իր հա­մար հստակ «կար­միր գիծ»: Այն­պես, ինչ­պես «կար­միր գիծ» էր հա­մա­րում այդ ու­ղու մյուս «փա­թե­թա­վո­րու­մը` «Զան­գե­զու­րի մի­ջանց­քը»:

Ա­մեն դեպ­քում, «Թ­րամ­փի ու­ղու» շուրջ գո­նե այս պա­հին հար­ցա­կան­ներ մնում են, թեեւ են­թադ­րե­լի է, որ ե­թե այդ նա­խա­գի­ծը փոր­ձեն ա­ռաջ մղել, դա կա­րող է դառ­նալ բա­վա­կա­նին լուրջ հա­կա­մար­տութ­յան ուղ­ղութ­յուն: Այլ հարց է` ներ­կա ի­րա­վի­ճա­կում Թ­րամփին նման հա­կա­մար­տութ­յու­նը հե­տաքրք­րո՞ւմ է: Ե­թե Ի­րա­նի հետ ի­րա­կա­նում էլ փոր­ձում է հաս­նել խնդիր­նե­րը լու­ծե­լուն, ա­պա հա­զիվ թե Հա­յաս­տան–Ադր­բե­ջան ուղ­ղութ­յու­նը Թ­րամ­փի հա­մար մնա հե­տաքր­քիր:

ԴԺՎԱՐ Է ԹՐԱՄՓԻՑ ԳԼՈՒԽ ՀԱՆԵԼԸ

Արդ­յուն­քում, ա­մեն բան հաս­նում է հե­տեւ­յա­լին. Թ­րամփն ի­րո՞ք ցան­կա­նում է ար­մա­տա­կան լու­ծում­ներ գտնել Մեր­ձա­վոր Ա­րե­ւել­քում եւ, ա­ռա­ջին հեր­թին, Ի­րա­նի հետ պայ­մա­նա­վոր­վա­ծութ­յուն­նե­րի մի­ջո­ցով: Ս­տո­րագր­ված հու­շա­գի­րը հենց դա է են­թադ­րում: Բայց չնա­յած դրան, Ի­րա­նում մի շարք աղբ­յուր­ներ դեռ մեծ վե­րա­պա­հու­մով են մո­տե­նում այդ փաս­տաթղ­թին:

Օ­րի­նակ, հե­ղի­նա­կա­վոր փոր­ձա­գետ Հա­յալ Մո­ւազ­զի­նի գնա­հատ­մամբ, այս գոր­ծըն­թա­ցը սո­վո­րա­կան խաղ է. «Իմ կար­ծի­քով, այս հա­մա­ձայ­նա­գի­րը միայն մի փոքր ա­վե­լին է, քան թղթի կտոր։ Ես նախ­կի­նում գրել եմ, որ Թ­րամ­փը կա­րող է ցան­կա­ցած պա­հի հրա­ժար­վել այս հա­մա­ձայ­նագ­րե­րից, պար­զա­պես նե­տել դրանք աղ­բարկ­ղը, ա­պա վե­րա­դառ­նալ ու­ժի կուր­սին։ Ի­րա­կա­նում, ե­րեկ նա ին­քը հաս­տա­տեց այս հնա­րա­վո­րութ­յու­նը, նշե­լով, որ կա­րող է ցան­կա­ցած պա­հի դուրս գալ հա­մա­ձայ­նագ­րից։ Ա­հա թե ին­չու եմ կար­ծում, որ այս հա­մա­ձայ­նա­գի­րը գործ­նա­կա­նում ի­րա­կան ի­րա­վա­կան ար­ժեք չու­նի եւ­ ի­րա­կա­նաց­ման հու­սա­լի ե­րաշ­խիք­ներ չու­նի: Ի­րա­նա­կան հա­սա­րա­կութ­յան զգա­լի մա­սը նույն­պես շա­րու­նա­կում է կաս­կա­ծան­քով վե­րա­բեր­վել այս հա­մա­ձայ­նագ­րին։ Շա­տե­րը հա­մոզ­ված են, որ ներ­կա­յիս հանգս­տութ­յու­նը ժա­մա­նա­կա­վոր է, եւ­ որ ա­պա­գա­յում հա­կա­մար­տութ­յան վերսկս­ման հա­վա­նա­կա­նութ­յու­նը մնում է բարձր»: Կա­րե­լի է այս մո­տեց­մա­նը կողմ կամ դեմ տար­բեր փաս­տարկ­ներ բե­րել: Բայց մեկ է, դրանք բո­լորն էլ հար­ցի հստակ պա­տաս­խա­նը չեն տա­լիս` Թ­րամփն այդ հա­մա­ձայ­նագ­րով նոր խա՞ղ է սար­քում, թե՞ հա­սել է այն գա­ղա­փա­րին, որ Մեր­ձա­վոր Ա­րե­ւել­քը միայն ԱՄՆ­–ից հսկա­յա­կան ծախ­սեր պա­հան­ջող վնա­սա­բեր «ակ­տիվ» է, ո­րից պետք է հրա­ժար­վել:

Տե´ս նաեւ https://t.me/iravunk/68686 

Բաժանորդագրվե՛ք https://t.me/iravunk

Հետևեք մեզ նաև տելեգրամում՝

Ներբեռնեք Iravunk հավելվածը և եղեք միշտ տեղեկացված՝