Հայերի թվային գերակշռությունը Շուշիում, Անդրկովկասի թյուրքալեզու բնակչությունը և անդրկովկասյան թաթարները կամ ադերբեյջանցիները

Գիտությունների համահայկական միջազգային ակադեմիայի ղեկավար ԿԱՐԻՆԵ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆԸ ծավալուն հոդվածով անդրադարձել է 1897 թ. մարդահամարի վկայություններին՝ անդրադառնալով Անդրկովկասի թյուրքալեզու բնակչությանը և հայերի թվային գերակշռությանը Շուշիում։ Այն ներկայացնում ենք ամբողջությամբ․

1897 թվականի Ռուսական կայսրության առաջին ընդհանուր մարդահամարի արդյունքներով հրատարակված ազգագրական ու վիճակագրական նյութերը (մասնավորապես XXV էջի հատվածը) պատմագիտական բացառիկ արժեք ունեն տարածաշրջանի էթնիկ պատկերը ճշգրիտ հասկանալու համար։ Այս պաշտոնական փաստաթուղթը պարունակում է կարևորագույն երկու արձանագրում․ Անդրկովկասի թյուրքալեզու բնակչության ինքնության ծագումնաբանությունը և հայերի թվական տեսակարար կշիռը Արցախում (Շուշիի գավառում)։

1․ Անդրկովկասի թյուրքական բնակչության էթնոնիմի (ազգանվան) և լեզվի անվանման ծագումը

Փաստաթղթում հստակ նշվում է, որ Անդրկովկասի թյուրքական բնակչության լեզուն մարդահամարում պաշտոնապես անվանվել է «թաթարերեն» («татарскій»)։

Հեղինակները շեշտում են, որ այսպես կոչված «Անդրկովկասյան թաթարները կամ ադերբեյջանցիները» կրում են Պարսկաստանի հարևան նահանգի անունը («носящіе имя сосѣдней провинціи Персіи»)։ 

Սա անհերքելի վկայություն է այն մասին, որ «Ադրբեջան» անվանումը պատմականորեն վերաբերել է Արաքսից հարավ գտնվող պարսկական նահանգին, իսկ Անդրկովկասի թյուրքալեզու բնակչությունը տվյալ ժամանակաշրջանում դիտարկվում էր որպես թաթարական էթնիկ խմբի մաս։

 2․ Հայերի գերակշռությունը Շուշիի գավառում

Անդրադառնալով բնակչության տեղաբաշխմանը՝ մարդահամարի տվյալներով արձանագրվում է, որ թյուրքալեզու բնակչության հիմնական զանգվածը ապրում էր Ելիզավետպոլի (Գանձակի) նահանգում (534,086 հոգի)։ Սակայն փաստաթուղթն անում է հատուկ և չափազանց կարևոր վերապահում․

«...որտեղ նրանք ամենուրեք բազմամարդ են՝ միայն Շուշիի գավառում թվով զիջելով հայերին» («лишь въ Шушинскомъ у. уступая въ числѣ армянамъ»):

Այս արձանագրումը ևս մեկ անգամ հաստատում է, որ նույնիսկ Ռուսական կայսրության վարչատարածքային բաժանումների պայմաններում Շուշիի գավառը (Արցախ/Լեռնային Ղարաբաղ) պահպանում էր իր հստակ հայկական մեծամասնությունը։

Վերջաբան

1897 թվականի մարդահամարի այս հատվածը պատմական անառարկելի աղբյուր է, որը հերքում է տարածաշրջանի էթնիկ պատմության ժամանակակից կեղծարարությունները։ Այն հստակ ցույց է տալիս «ադրբեջանցի» տերմինի աշխարհագրական-փոխառնված բնույթը և փաստում Արցախում (Շուշիի գավառում) հայ բնակչության պատմական ու թվային գերիշխանությունը։

Փաստաթղթի աղբյուրը՝

- Աշխատության անվանումը․ «Ռուսական Կայսրության բնակչության առաջին ընդհանուր մարդահամարը, 1897 թ.» («Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.»)

- Հատորը / Բաժինը․ Կովկասին նվիրված ընդհանուր վերլուծական/համադրական հատոր (առանձնացված բաժին, էջ XXV):

- Հրատարակիչ / Պաշտոնական մարմին․ Ռուսական Կայսրության Ներքին գործերի նախարարության Կենտրոնական վիճակագրական կոմիտե (Центральный Статистический Комитет Министерства Внутренних Дел):

- Գլխավոր խմբագիր / Հեղինակ․ Նիկոլայ Ալեքսանդրովիչ Տրոյնիցկի (Н. А. Тройницкий) — Կենտրոնական վիճակագրական կոմիտեի դիրեկտոր, մարդահամարի անցկացման գլխավոր ղեկավար։

- Հրատարակման տեղը և տարեթիվը․ Սանկտ Պետերբուրգ, 1905 թ.։

Բաժանորդագրվե՛ք https://t.me/iravunk

Հետևեք մեզ նաև տելեգրամում՝

Ներբեռնեք Iravunk հավելվածը և եղեք միշտ տեղեկացված՝