Ռուսական գազի մատակարարումը դադարում է․ բնակչությունն ապահովվո՞ւմ է նաև իրանական գազով

Սեպտեմբերի 15-ից 25-ը Ռուսաստանից Հայաստան բնական գազի մատակարարումը ժամանակավորապես դադարեցվեց՝ Հյուսիսային Կովկաս–Անդրկովկաս գազամուղում նախատեսված վերանորոգման աշխատանքների պատճառով։

«Գազպրոմ Արմենիան» հայտարարում է, որ այդ ընթացքում սպառողների գազամատակարարումը կշարունակվի առանց սահմանափակումների՝ ներքին պաշարների և Իրանից մատակարարվող լրացուցիչ բնական գազի հաշվին։

Այս հայտարարությունը, սակայն, մի կարևոր հարց է առաջացնում․ եթե իրանական գազը նախատեսված է Երևանի ՋԷԿ-ի համար, ապա ինչպե՞ս է այն օգտագործվելու Հայաստանի մյուս սպառողների գազամատակարարումն ապահովելու համար։

Իրանական գազը և Երևանի ՋԷԿ-ը 

Հայաստան–Իրան գազային համագործակցության հիմնական հայտնի մեխանիզմը «գազ՝ էլեկտրաէներգիայի դիմաց» սխեման է։ Այս համակարգի շրջանակում Իրանից ստացվող բնական գազը փոխանցվում է Երևանի ՋԷԿ-ին, որն այն օգտագործում է էլեկտրաէներգիա արտադրելու համար։ Արտադրված էլեկտրաէներգիան, իր հերթին, տրամադրվում է Իրանին։

Հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի (ՀԾԿՀ) 2025 թվականի ապրիլի 23-ի №158-Ն որոշմամբ Երևանի ՋԷԿ-ի՝ Իրանից բնական գազ ներմուծելու լիցենզիայի գործողության ժամկետը երկարաձգվել էր մինչև 2026 թվականի մայիսի 27-ը։ Հանձնաժողովի հրապարակումներում այդ ամսաթվից հետո լիցենզիայի հետագա երկարաձգման վերաբերյալ առայժմ տեղեկատվություն չկա։

Երևանի ՋԷԿ-ի նախկին պաշտոնական հաշվետվություններում գազ–էլեկտրաէներգիա փոխանակման համար նշվել է 1 խմ գազի դիմաց 3.05 կՎտժ էլեկտրաէներգիայի հարաբերակցությունը։ Սակայն այս փաստաթղթերը չեն պատասխանում մեկ այլ կարևոր հարցի՝ Հայաստան ներմուծված իրանական գազի ամբողջ ծավալը որտե՞ղ է հաշվառվում և որտե՞ղ է վերջնականապես սպառվում։

Ի՞նչ են ցույց տալիս ՀԾԿՀ-ի տվյալները

ՀԾԿՀ-ի՝ 2025 թվականի առաջին ինը ամիսների գազամատակարարման համակարգի տվյալների համաձայն՝ այդ ժամանակահատվածում Հայաստան է ներմուծվել 1 մլրդ 845.1 մլն խմ բնական գազ։

Դրանից՝

Ռուսաստանից՝ 1 մլրդ 469 մլն խմ,

Իրանից՝ 376.1 մլն խմ։

Նույն ժամանակահատվածում գազի բաշխման համակարգով իրացվել է 1 մլրդ 763.2 մլն խմ։

Բնակչության սպառումը կազմել է 634.5 մլն խմ, իսկ էներգետիկայի ոլորտինը՝ 450.5 մլն խմ։

Սակայն այստեղ կա էական սահմանափակում․ ՀԾԿՀ-ի հրապարակած վիճակագրությունը բնակչության սպառած գազը չի բաժանում ըստ ծագման։

Այսինքն՝ հրապարակված տվյալներից հնարավոր չէ պարզել, թե բնակչության սպառած 634.5 մլն խմ գազից որքանն է եղել իրանական, իսկ որքանն՝ ռուսական։

ՀԾԿՀ-ն նաև նշում է, որ էներգետիկայի ոլորտի տվյալը ներառում է ինչպես Իրանից, այնպես էլ Ռուսաստանից մատակարարված բնական գազի հաշվին սպառումը։

Հետևաբար միայն այս վիճակագրության հիման վրա հնարավոր չէ հստակ տարանջատել՝ իրանական գազի որ ծավալն է օգտագործվել էլեկտրաէներգիայի արտադրության համար և արդյո՞ք դրա որևէ մասը հաշվարկային կամ համակարգային իմաստով մասնակցել է այլ սպառողների գազամատակարարմանը։

Իսկ Երևանի ՋԷԿ-ը որքան իրանական գազ է օգտագործել

Հանրային հասանելի տվյալներում նույնպես չկա ամբողջական թիվ, որը ցույց կտար, թե 2025 թվականին Երևանի ՋԷԿ-ը կոնկրետ որքան իրանական գազ է օգտագործել։ 

Օրինակ՝ ՀԾԿՀ-ի 2025 թվականի մարտի 26-ի №94-Ա որոշման մեջ նշվում է, որ հունվարի 2-4-ը Երևանի ՋԷԿ-ը ՀԷՑ-ին վաճառել է շուրջ 4.34 մլն կՎտժ հաշվեկշռող էլեկտրաէներգիա։

Այդ էլեկտրաէներգիայի արտադրության համար բնական գազի արժեքը հաշվարկվել է շուրջ 72.8 մլն դրամ՝ առանց ԱԱՀ-ի, և հաշվարկում ներառվել է նաև Իրանից ներմուծված բնական գազի հաշվարկային արժեքը։ Սակայն այս փաստաթուղթը նույնպես չի հրապարակում օգտագործված իրանական գազի կոնկրետ ծավալը՝ խորանարդ մետրերով։

Ուստի միայն հրապարակված տվյալների հիման վրա հնարավոր չէ պնդել, որ Հայաստան ներմուծված ամբողջ իրանական գազը սպառվում է բացառապես Երևանի ՋԷԿ-ում։

Եվ այստեղ է առաջանում հիմնական հարցը

Եթե իրանական գազը նախատեսված է Երևանի ՋԷԿ-ի աշխատանքի համար, ապա «Գազպրոմ Արմենիայի» սեպտեմբերի 14-ի հայտարարությունը լրացուցիչ պարզաբանման կարիք ունի։

Ռուսական գազի մատակարարման ժամանակավոր դադարեցման մասին հայտարարության մեջ ընկերությունը խոսում է ոչ միայն ներքին պաշարների, այլև Իրանից մատակարարվող լրացուցիչ բնական գազի հաշվին սպառողների գազամատակարարումն առանց սահմանափակումների շարունակելու մասին։

Սա, ինքնին, դեռ չի նշանակում, որ իրանական գազի կոնկրետ մոլեկուլները ֆիզիկապես հասնում են բնակարաններ։

Գազային համակարգում ֆիզիկական հոսքերը, տեխնիկական հաշվեկշիռը և պայմանագրային կամ հաշվապահական հաշվառումը կարող են միմյանցից տարբերվել։ Հետևաբար հնարավոր է, որ գազամատակարարման համակարգում Իրանից ստացվող լրացուցիչ ծավալը թույլ է տալիս փոխհատուցել ռուսական մատակարարման ժամանակավոր բացակայությունը՝ առանց այն բանի, որ նույն գազը ֆիզիկապես նույն խողովակով հասնի բնակչին։

Բայց հենց այստեղ է խնդիրը․ հրապարակված տվյալները թույլ չեն տալիս հասկանալ, թե այդ մեխանիզմը գործնականում ինչպես է իրականացվում։

«Գազպրոմ Արմենիայի» հայտարարությունը կարող է նշանակել, որ Իրանից ստացվող գազը դեր ունի ոչ միայն էլեկտրաէներգիայի արտադրության, այլև ընդհանուր գազամատակարարման կայունության ապահովման գործում։

Գազի ճանապարհը պետք է տեսանելի լինի

Հրապարակված պաշտոնական տվյալները թույլ են տալիս արձանագրել, որ Իրանը Հայաստանի գազամատակարարման համակարգի կարևոր աղբյուր է։ Միայն 2025 թվականի առաջին ինը ամիսներին Իրանից Հայաստան ներմուծվել է 376.1 մլն խմ բնական գազ։

Իրանական գազը կապված է Երևանի ՋԷԿ-ի և «գազ՝ էլեկտրաէներգիայի դիմաց» մեխանիզմի հետ, սակայն հրապարակված վիճակագրությունը չի տալիս ամբողջական պատկեր այն մասին, թե ներմուծված իրանական գազի որ մասն է օգտագործվում Երևանի ՋԷԿ-ում և արդյոք դրա որևէ մասը՝ ուղղակի կամ համակարգային հաշվեկշռի միջոցով, օգտագործվում է այլ սպառողների գազամատակարարումն ապահովելու համար։

Այս պատկերը ստանալու համար անհրաժեշտ է տարանջատված հաշվառում՝

որքան իրանական գազ է ներմուծվել,

որքանն է փոխանցվել Երևանի ՋԷԿ-ին,

որքանն է օգտագործվել էլեկտրաէներգիայի արտադրության համար,

որքանն է մտել ընդհանուր գազամատակարարման համակարգ,

և վերջապես՝ ինչ ծավալ է սպառվել բնակչության ու մյուս սպառողների կողմից։

Առանց այս տվյալների հանրությունը չի կարող ամբողջությամբ հետևել իրանական գազի ճանապարհին՝ սահմանից մինչև վերջնական սպառող։

Ուստի գլխավոր հարցը մնում է բաց․

Հայաստան ներմուծվող իրանական գազի ո՞ր մասն է գնում Երևանի ՋԷԿ, և ո՞ր մասն է՝ ուղղակի կամ գազային համակարգի հաշվեկշռի միջոցով, մասնակցում բնակչության և մյուս սպառողների գազամատակարարմանը։ Այս հարցին հստակ պատասխանելու համար անհրաժեշտ է, որ համապատասխան կառույցները հրապարակեն ոչ միայն ներմուծման ընդհանուր ծավալները, այլև գազի շարժի և սպառման ամբողջական ու տարանջատված հաշվարկը։

Բաժանորդագրվե՛ք https://t.me/iravunk

Հետևեք մեզ նաև տելեգրամում՝

Ներբեռնեք Iravunk հավելվածը և եղեք միշտ տեղեկացված՝