Թրամփն ընդունեց պանթյուրքիզմի գաղափարը. Նադեին-Ռաեւսկի

Արեւելագետ, թյուրքագետ եւ քաղաքագետ, փիլիսոփայական գիտությունների թեկնածու ՎԻԿՏՈՐ ԱՆԱՏՈԼԵՎԻՉ ՆԱԴԵԻՆ-ՌԱԵՎՍԿԻՆ վերլուծել է «Թրամփի երթուղին» եւ պատմել, թե ինչ հնարավոր վտանգներ ունի այս նախագիծը Հայաստանի համար։

Ո՞Վ ԵՎ ԻՆՉՈ՞Ւ Է ՁԳՏՈՒՄ ԿԱՍՊԻՑԻ ԱՓԵՐ

— Հայաստանի կառավարությունը հավանություն տվեց «Թրամփի երթուղի» համաձայնագրի վավերացմանը. հերթը Սահմանադրական դատարանի՞նն է։

— Սահմանադրական դատարանը պետք է ելնի Հայաստանի Սահմանադրությունից, այսինքն՝ որոշի, թե արդյոք թույլատրո՞ւմ է ինքը հայկական հողը վարձակալության տալ այս կամ այն չափով, եւ արդյո՞ք նման պրակտիկա եղել է։ Եթե կա նախադեպ, ապա կարող են փորձել նմանատիպ մի բան կիրառել։

— Ինչպե՞ս եք տեսնում Հայաստանի ապագան՝ հարեւան Իրանի հետ նրա հարաբերությունների եւ ԱՄՆ-ի հետ շփումների ակտիվացման լույսի ներքո։

— Հայաստանի՝ որպես անկախ պետության աշխարհաքաղաքական ապագան կախված է Ռուսաստանից, Հարավային Կովկասում նրա դիրքերի ամրությունից եւ հարաբերությունների զարգացումից ինչպես այլ տերությունների, այնպես էլ տարածաշրջանային հարեւանների հետ: Ինչ վերաբերում է ԱՄՆ-ին, ապա վերջինս պատրաստ է ցանկացած պատրվակով ավելի ու ավելի շատ նոր դիրքեր գրավել աշխարհի այս կամ այն շրջանում: Իրանի դեմ պատերազմը մղվում է այն պատրվակով, թե իրանցիները ստեղծում են միջուկային զենք, ինչի մասին ոչ մի կոնկրետ վկայություն չկա: Փոխարենը կա այն արգելող ֆեթվա (իսլամական իրավագիտության մեջ նշանակում է հեղինակավոր կրոնական իրավական եզրակացություն կամ որոշում, - հեղինակ):

Ֆեթվան մարդկանց հորինած պետական ​​օրենքը չէ, այլ սրբազան որոշում, որը ոչ մի կերպ չի կարող չեղարկվել, եթե չհայտնվի նախորդի թերասածությունը (բացթողումները) վերացնող նոր ֆեթվա: Ամերիկացիները կա՛մ իրենց թերամտության պատճառով չհասկանալով սա, կա՛մ միտումնավոր անտեսեցին մահմեդական իրավունքի բնույթը: Բայց Իրանի համար Զանգեզուրի միջանցքը Հայաստանի տարածքով անցնելու փաստն ինքնին անընդունելի է, առաջին հերթին այն պատճառով, որ այն կոչվում է «պանթուրանական միջանցք»: Սա Թուրքիայի վաղեմի երազանքն է՝ դուրս գալ Կասպից ծովի ափեր, ինչի համար նա ոչ մի իրավունք չունի, քանի որ Կասպից ծովի կոնվենցիան ինքնին կտրականապես մերժում է Կասպից ծովի ջրատարածությունում չգտնվող կամ նրա ափերին տարածքային առումով չգտնվող որեւէ պետության մասնակցությունը: Իրանը դրա վրա հենվում է որպես իրավական հիմքի: Նրա համար Թուրքիայի (առավել եւս ԱՄՆ-ի) հայտնվելը, որը կվերահսկեր այս միջանցքը, անընդունելի է, քանի որ Հայաստանի, Վրաստանի եւ այնուհետեւ Սեւ ծովի տարածքով Իրանը կապ է հաստատում Եվրոպայի հետ, թեկուզ նույնիսկ եթե այն ներկայումս այնքան էլ ակտիվորեն չի օգտագործվում մի շարք հայտնի պատճառներով:

ԱՄՆ-ի համար «Թրամփի միջանցքի» (կամ ինչպես այն անվանում են թուրքերն ու ադրբեջանցիները՝ Զանգեզուրի միջանցքի) ստեղծումը նշանակում է Կասպից ծովի մուտք ձեռք բերել՝ ամրանալու համար այնտեղ, որտեղ նույնիսկ Ամերիկայի հայտնվելն ինքնին արգելափակվում է հենց նույն Կասպյան հռչակագրով։ Այս միջանցքի ստեղծումը, որը վարձակալության է տրվել 99 տարով, Իրանին ամբողջությամբ կկտրի Եվրոպայի հետ ցանկացած հաղորդակցությունից։

Ենթադրաբար հնարավոր կլիներ Իրանին ու Հայաստանին ավելի հուսալիորեն կապել, օրինակ՝ երկաթուղով։ Սակայն դա չափազանց դժվար է, քանի որ Իրանի ու Հայաստանի միջեւ հզոր լեռնաշղթա կա, եւ հարկավոր կլինի 26-կիլոմետրանոց թունել կառուցել, իսկ դա չափազանց թանկ միջոցառում է, եւ հայտնի չէ՝ արդյո՞ք ծախսերը կծածկի, քանի որ փոխհատուցվելիությունը կախված է բեռնափոխադրումների հոսքերի ծավալից։ Ինչ վերաբերում է Զանգեզուրի միջանցքին, ապա այս նախագծում ծրագրվում է երկաթուղու, խողովակաշարի եւ մայրուղու շինարարություն։

ՄԻՋԻՆ ՄԻՋԱՆՑՔ ԵՎ ՄԵԾ ԹՈՒՐԱՆԻ ԳԱՂԱՓԱՐԸ

— Ո՞վ պետք է պահպանի սա։

— 44-օրյա պատերազմից հետո ստորագրված համաձայնագրում ամրագրվեց տրանսպորտային միջանցքները վերականգնելու մտադրությունը: Ադրբեջանի եւ Թուրքիայի համար սա ընկալվում է որպես Նախիջեւանի եւ Բաքվի միջեւ հաղորդակցության հաստատում: Բայց նման ճանապարհ արդեն գոյություն ունի. այն անցնում է Իրանի տարածքով: Սակայն նրա բոլոր բեռնափոխադրումները, այդ թվում զենքի մատակարարումները, վերահսկվում են նրա կողմից: Նոր երթուղու կողմնակիցներին սա չի գոհացնում: Իսկ Զանգեզուրի միջանցքը նրանց պետք է առաջին հերթին որպես Թուրքիայի եւ Ադրբեջանի միջեւ ռազմական զարկերակ:

Գյումրիում գտնվող ռուսական ռազմաբազան եւ ռուս սահմանապահները, որոնք հայկական կողմի հետ համատեղ հերթապահում են թուրքական սահմանին, խանգարում են ե՛ւ ԱՄՆ-ին, ե՛ւ թուրքերին, ե՛ւ ադրբեջանցիներին: Հետեւաբար, անհրաժեշտ է Ռուսաստանին դուրս մղել Հարավային Կովկասից, ինչն էլ փորձում է անել ԱՄՆ-ը՝ Թուրքիայի հրահրմամբ, բայց մի կողմ դնելով նրան: Իսկ թուրքերն էլ երազում են Կասպից ծով դուրս գալու մասին, որպեսզի իրենց ուղղակիորեն կապեն թյուրքական աշխարհի մնացած մասի հետ, որոնք միավորված են «Թյուրքական պետությունների կազմակերպության» շրջանակներում, ինչպես թարգմանում ենք այդ անվանումը: Դա ոչ ամբողջովին է ճշգրիտ: Թուրքերենում «тюрок» բառը չկա: Կա «թյուրք», որի տակ թուրքերը միավորում են ինչպես թուրքերին, այնպես էլ թյուրքալեզու ժողովուրդներին: Բոլոր թուրքերին միավորելով՝ «Մեծ Թուրան» ստեղծելու հենց այս գաղափարն է ձգտում իրականացնել Թուրքիան: Հենց սա է պանթյուրքիզմի գաղափարը, որը թուրքերը բազմիցս փորձել են իրականացնել: Իսկ Թուրքիայի ընդլայնումը հետխորհրդային տարածքում շատ ուժեղ է, եւ այս Զանգեզուրի միջանցքը նրանց համար միջանցիկ տարածք է:

Սակայն Թուրքիային ու Ադրբեջանին կապող երկաթուղին արդեն կա։ Այն անցնում է Վրաստանով՝ այն շրջանով, որտեղ, ի դեպ, ապրում են հայեր։ Նրանով անցնում են կոնտեյներային փոխադրումները եւ անցնելով Կասպից ծովի ադրբեջանական ափի նավահանգստով՝ հայտնվում են Ղազախստանում, ապա՝ Չինաստանում։ Սա Միջին միջանցքն է, որտեղ բեռնափոխադրումները 30 %-ով ավելի թանկ են, քան Ռուսաստանի տարածքով, քանի որ Կասպից ծովի ափին կատարվում է փոխաբեռնում (բեռները վերբեռնվում են), ապա արեւելյան ափ հասնելուց հետո կրկին են վերբեռնվում։ Սակայն հանուն քաղաքականության՝ այսինքն՝ «Մեծ Թուրանի» ստեղծման, ամեն ինչի կգնաս։ Հետեւաբար, նոր երթուղին չես կարող կենսականորեն կարեւոր անվանել. դա աշխարհաքաղաքական երեւույթ է, որը նպատակ ունի ամրապնդելու Թուրքիայի դիրքերը տարածաշրջանում եւ ստորադասելու նրան Հայաստանի շահերը։ Եվ, կարծես թե, պանթյուրքիզմի դոկտրինի իրականացման այս գաղափարը ընդունել է Թրամփը, ինչը շատ կարեւոր է։ 

«ՆՊԱՏԱԿԸ ԻՐԱՆԸ ԵՎՐՈՊԱՅԻՑ ԿՏՐԵԼՆ Է»

— Թուրքիան ՆԱՏՕ-ի անդամ է։ Հարավային Կովկասում նրա հայտնվելն ու ամրապնդվելը, հատկապես Ուկրաինայում հատուկ ռազմական գործողության ժամանակ, վտանգավո՞ր է արդյոք։

— Շատ։ Իրանն այս իրավիճակում լիովին կկտրվի Եվրոպայից։ ԱՄՆ-ը թույլ չի տա օգտվել որեւէ երթուղուց՝ լիակատար վերահսկողություն ստանձնելով Հայաստանի նկատմամբ, որը կարող է վերածվել նոր Աջարիայի, որտեղ կգերիշխի թուրքական կապիտալը։

Սակայն գլխավոր նպատակը Ռուսաստանին Հարավային Կովկասի տարածքից դուրս մղելն է եւ այն մեզ համար թշնամական տարածաշրջանի վերածելը, ինչպես դա արդեն արվել է Ուկրաինայի հետ, որտեղ վտանգված էր ռուսների գոյությունը իրենց բնիկ տարածքում, որտեղ ուկրաինացիները 30 տարի աղոթում էին Բանդերայի համար եւ սերմանում Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակների նացիզմի ​​գաղափարները։

Այդպես էլ Հայաստանում հասարակությանը տրամադրում են հայկականության երեք հիմքերի դեմ՝ Հայ առաքելական եկեղեցու, որին Փաշինյանը իջեցրել է շրիշակից ներքեւ, Արցախին աջակցությունից զրկելը եւ Հայոց ցեղասպանության մասին հիշողությունից զրկելը, որոնց ներկայիս իշխանությունը հանձնում է թուրքերին։ Թեեւ եղավ Ստամբուլի դատավարություն, որը Հայոց ցեղասպանությունը կազմակերպած շատ հանցագործների մահապատժի դատապարտեց, սակայն դատավճիռը անհնար էր իրականացնել, եւ հայերն իրենք այն իրականացրին «Նեմեսիս» գործողության ընթացքում։ Սա կարող է թվալ պատմական հարց, բայց այն չափազանց կարեւոր է, չէ՞ որ եթե հանցագործությունը մնում է անպատիժ, այն կրկնվում է։ Հենց դա ենք այժմ տեսնում Հայաստանում։ Որովհետեւ երբ Էրդողանը իշխանության եկավ, նա իրեն ու իր կուսակցությանը դիրքավորեց որպես լուսավորյալ իսլամիզմի ներկայացուցիչների, բայց հիմա նա ցած է ընկել մինչեւ պարզունակ ուլտրաազգայնականության մակարդակի, այն է՝ «Մեծ Թուրան» ստեղծելու պանթյուրքական գաղափարի։ Ազգայնական շարժման կուսակցության հիմնադրած «Գորշ գայլեր» կազմակերպությունը 1970-ականներին ուներ 200 հազար անդամ։ Նրանք համագործակցում էին Աքընջըի զինյալների հետ, որոնց շարքերից է դուրս եկել նաեւ Էրդողանը։ Նա աստիճանաբար թեքվեց դեպի ազգայնականության կողմը, եւ ազգայնականները աջակցեցին նրան վերջին ընտրություններում։ Այլ կերպ նա չէր ստանա անհրաժեշտ ձայները։

— Մեղրիի հիդրոէլեկտրակայանը, որը մի ժամանակ անվանում էին հայ-իրանական ամենախոստումնալից նախագիծը, առաջվա պես հարցականի տա՞կ է։

— Շատ մեծ հարցականի։ Բանն այն է, որ վարչապետ Փաշինյանը նպատակ ունի Հայաստանի տարածքից հեռացնելու «Ռուսական երկաթուղիներ» ընկերությանը, որը զբաղվում է Հայաստանի երկաթուղիներով։ Մինչդեռ այս հզոր ռուսական ընկերությունն էր, որ պահպանեց այն, ինչ մնացել էր խորհրդային իշխանությունից հետո Հայաստանում։ Սա վերաբերում է նաեւ ռուսական մյուս ընկերություններին։ Բայց որտեղի՞ց Հայաստանը գազ կվերցնի։ Ես չեմ կարծում, թե Բաքուն գազ կմատակարարի Երեւանին. իր համար էլ նա այդքան շատ գազ չունի։

— Այսպիսով, ինչպիսի՞ն կլինի Իրանի արձագանքը, եթե Հայաստանը շարունակի ԱՄՆ-ի հետ ձեռք ձեռքի տված իրականացնել «Թրամփի երթուղին»։

— Իրանի արձագանքը ի սկզբանե չափազանց բացասական է եւ դժվար թե փոխվի։ Իրանցիները նրանցից չեն, ովքեր արագ փոխում են իրենց համոզմունքները. դա նրանց ազգին բնորոշ է։ Նրանք հիանալի հասկանում են, որ նպատակը ոչ միայն Եվրոպայից իրենց կտրելն է, այլեւ Իրանի սահմանին ամերիկյան զորքեր տեղակայելը։ Հետեւաբար, Հայաստանի այս ուղղությամբ քայլերը կդիտարկվեն որպես ոչ բարեկամական. Իրանի համար սա անմիջական սպառնալիք է, եւ նա դրան մեծ զգուշությամբ է վերաբերվում։ Հայտնի է, թե քանի տարի է Թեհրանը պատրաստվել իր տարածքի վրա հարձակմանը՝ գետնի տակ տեղադրելով նավթի պահեստներ, անօդաչու թռչող սարքեր, մասամբ հակաօդային պաշտպանության համակարգեր, հրթիռներ։ Իրանը միշտ հաշվարկում է հնարավոր վտանգները, բայց «Թրամփի երթուղու» դեպքում դրանց հակազդելու տարբերակները խիստ սահմանափակ են։ Հնարավոր է քաղաքական շփումների դադարեցում, ինչը ցավոտ է Հայաստանի համար, քանի որ Իրանը, թերեւս, միակ մահմեդական երկիրն է, որը նրա հետ բարենպաստ հարաբերություններ է պահպանում։ Կտուժի առեւտուրը. Հայաստանը էլեկտրաէներգիայի դիմաց գազ է ներմուծում Իրանից՝ փոխանակման (բարտերային) հիմունքներով։ Հայկական գյուղատնտեսական արտադրանքը ներկայումս չի մտնում ռուսական շուկա, եւ այս սահմանափակումն արդեն բացասաբար է ազդել մի քանի այլ երկրների վրա, քանի որ Ռոսսելխոզնադզորը խստորեն վերահսկում է կարանտինային միջոցառումները՝ ռուսական վաճառասեղաններին երրորդ երկրների արտադրանքի անվան տակ հայկական արտադրանք չհայտնվելու համար։

ԵՎԳԵՆԻ ԴԱՎՈՒԹՈՎ

Թարգմանությունը՝ «Комсомольская правда в Армении» թերթից

Բաժանորդագրվե՛ք https://t.me/iravunk

Հետևեք մեզ նաև տելեգրամում՝

Ներբեռնեք Iravunk հավելվածը և եղեք միշտ տեղեկացված՝