Նոր իրողությունների նոր խաղերը

Միջազգային 30 Հոկտեմբեր, 2026 22:27

Այն, որ չափազանց հավանական է դարձել, այսպես ասենք, Եվրասիական մեծ եռանկյան ստեղծումը` Մոսվա–Պեկին–Նյու Դելի գագաթներով եւ Իրանով անցնող եւ դեպի Աֆրիկա ծավալվելու պոտենցյալ ունեցող առանցքով հանդերձ, դա այս պահին փաստ է (Տե´ս նաեւ https://iravunk.com/?p=351867&l=am): Մեզ համար ամենակարեւերն այստեղ այն է, որ նման մեխանիզմի ստեղծման դեպքում Հայաստանով հանդերձ, ողջ Հարավային Կովկասը հայտնվում է նման եռանկյան ներսում: Իսկ դա, իհարկե, կարող է ազդել ներկայիս մի շարք իրողությունների վրա:

Նկատենք, նշված զարգացումները պատասխանում են նաեւ հարցին, թե ինչու է վերջին օրերին այսպես ակտիվացել հայաստանյան Սահմանադրական հանրաքվեի եւ Ադրբեջանի հետ «խաղաղության պայմանագրի» թեմաները: Ասենք, թե ինչու են նաեւ փորձում արագորեն «հորով–մորով» անել նաեւ «Թրամփի ուղու» հարցը:

Բայց նախ կարելի է հիշեցնել, որ հայ–ադրբեջանական «խաղաղության պայմանագրի» գաղափարը, որն Ալիեւը բերել կապել է Հայաստանի Սահմանադրության հետ, ի սկզբանե հենց Բաքուն բերեց օրակարգ: Նոյեմբերի 9-ի եռակողմ համաձայնագրում «խաղաղության պայմանագրի» մասին որևէ խսք անգամ չկար, եւ դա միանգամայն տրամաբանական էր: Նման պայմանագրեր կնքում են պաշտոնապես պատերազմող կողմերը, օրինակ, տրամաբանական կլիներ, որ «խաղաղության պայմանագիր» կնքեին Ադրբեջանը եւ Արցախի Հանրապետությունը: Սակայն հայաստանն ու Ադրբեջանը երբեւէ պաշտոնապես պատերազմի մեջ չեն եղել: Այս երկրները ԽՍՀՄ փլուզումից հետո անգամ իրա փոխադարձ ճանաչելու, դիվանագիտական հարաբերությունենրի եւ նման բաների փուլ չեն անցել: Այսինքն՝ հիմա ի՞նչ «խաղաղության պայմանագիր» են ուզում կնքել. երկկողմ հարաբերությունենրի համար պետք են բոլորովին այլ իրավական ընթացակարգեր: Իրար փոխադարձ ճանաչում, դեսպանների փոխանակում, սահմանների հստակեցում, տնտեսական եւ այլ մեխանիզմների ստեղծում եւ այդպես շարունակ: Հենց այս վերջին տրամաբանությունն էլ կար նոյեմբերի 9-ի համաձայնագրի տակ, եւ, կրկնենք, Ալիեւը բերեց ու արհեսականորեն դրան կցեց «խաղաղության պայմանագիր» գաղափարը, որը հիմա Փաշինյանն է լոզունգ սարքել:

Հարցն այն է, թե Ալիեւի ինչին էր դա պետք: Բանն այն է, որ «խաղաղության պայմանագիր» կոչվածով Հայաստանը պաշտոնապես ընդունում է այն ստատուս քվոն, որն այս պահին ստեղծված է Ադրբեջանի ներսում: Ավելին, դրան հարմարեցնելով նաեւ իր ներքին օրենսդրություն: Այն դեպքում, երբ նման բան անելու որեւէ պարտավորություն Հայաստանը չունի: Բայց նման թուղթ ստորագրելով, որի բովանդակությանը, ի դեպ, ոչ մեկը ծանոթ էլ չէ, Փաշինյանը Ալիեւի կարեւորագույն լծակ է տալիս: Այն է` ապագայում, եթե ինչ-որ բան փոխվի, այդ թուղթը դնել «բազարների» մեջ, թե տեսեք, Հայաստանն էլ է համաձայն, ինչ ԽՍՀՄ-ի ժամանակների ստատուս քվոյի մասին կարող է խոսք լինել:

Իսկ ահա ներկայիս գլոբալ իրողությունները հուշում են, որ պահը, երբ Ալիեւին կարող է նման թուղթը պետք գալ, մոտենում է: Այսինքն, ներկա փուլում շատ է խոսվում, որ բանը կարող է հասնել Չինաստանում Պուտին–Թրամփ–Սի ձեւաչափով «Յալթա 2» գագաթաժողովի եւ աշխարհն ազդեցության գոտիների բաժանելուն: Մյուս կողմից հիշեք Իրանի այն գաղափարը, որ որոշակի ձեւաչափով պատրաստ է միանալ ԱՊՀ-ին: Գումարած այն ակտիվ քաղաքական ընթացքը, որ ներկա փուլում կա՝ «Հյուսիս–Հարավ» մեխանիզմի հետ կապված, եւ ստացվում է ռեալ տպավորություն, որ ոչ հեռու ապագայում ողջ հարավկովկասյան տիրույթը կարող է աշխարհի մեծերի փոխհամաձայնությամբ վերադառնալ ռուսական աշխարհաքաղաքական ուղղվածություն: Իսկ այդ դեպքում Մոսկվան վերստանում է նաեեւ մեր տարածաշրջանում «թիվ 1 ասողի» ֆունկցիան: Ընդ որում, Բաքուն չունի որեւէ երաշխիք, որ այդ դեպքում հիմնական պահանջ չի դառնա ԽՍՀՄ-ի պահին եղած ստատուս քվոյի վերականգնումը, որի պայմաններում կար հայաբնակ Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզ: Ու եթե տարածաշրջանի «թիվ 1 ասողը» պնդի, որ ստատուս քվոյի նաեւ այդ բաղադրիչը պետք է վերականգնել, ապա միակ թուղթը, որով Բաքուն կկարողանա նման իրավիճակում «բազարների» մեջ մտնել, կարող է դառնալ էս գլխից Հայաստանի համաձայնությամբ նոր ստատուս քվոյի ֆիքսումը` «խաղաղության պայմանագրի» եւ ՀՀ փոխված Սահմանադրության միջոցով:

Կստացվի Բաքվի մոտ անգամ նման թղթով «բազարներ» սկսել, թե`ոչ, կամ Նիկոլն իրականում մինչեւ վերջ կգնա այդ քայլին, թե` ոչ, խոսքն այդ մասին չէ: Այլ նրա, որ նման թուղթը գոնե հաջողության հույսեր տալիս է, այլապես դա անգամ չի լինելու:

Ընդ որում, հավանականությունը, որ այդ կարգի թղթով Բաքուն կկարողանա հաջող «բազարներ» վարել, փոքր չէ: Այսինքն, եթե ռուսական ազդեցության գոտին հարավային ուղղությամբ ժամանակին հասնում էր մինչեւ Արաքսի հյուսիսային ափերը, ապա ռազմավարական իմաստով դա Արցախի կշիռը դարձնում էր արտակարգ մեծ: Բայց Արցախի այդ դերն էապես կնվազի (իհարկե, չի զրոյանա), եթե ռուսական ազդեցությունը տեղաշարժվում է ավելի հարավ` ԱՄՆ–ին Իրանի միանալու եւ Հնդկական օվկիանոսի գոտի դուրս գալու տեսքով: Կոպիտ ասած, նման իրավիճակում սահմանը շարժվում է շատ ավելի հարավ, եւ նախկին «սահմանային ամրությունները», կոնկրետ դեպքում` Արցախը, բնական է, կորցնում են իրենց երբեմնի նշանակությունը: Իսկ եթե նշանակությունը պակաս է, ապա մեծ է նաեւ այն մանրադրամ դարձնելու հնարավորությունը: Առավել եւս, եթե շահագրգիռ կողմը համաձայնում է դրա հետ:

Այսպիսով, որքան մոտ է մեծ հանգուցալուծումը, Ալիեւի համար այդքան կարեւոր է դառնում «խաղաղության պայմանագիրն» ու ՀՀ Սահմանադրությունը փոխելը: Նիկոլն էլ, կարծես թե, դեռ փորձում է ինչ–որ կրկնակի խաղերով իրավիճակից դուրս գալու ելքեր փնտրել: Միայն թե ինչու է հայաստանյան ընդդիմություն կոչվածը սկսում ակտիվորեն գնալ այս դավաճանական խաղի հետեւից, դա արդեն շատ կարեւոր հարց է:

Այս թեմայով