ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՃ` ԱՌԱՆՑ ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՄՈՒՏՔԵՐԻ ԱՃԻ. Ո՞ՐՆ Է ՊԱՏՃԱՌԸ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՃ` ԱՌԱՆՑ ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՄՈՒՏՔԵՐԻ ԱՃԻ. Ո՞ՐՆ Է ՊԱՏՃԱՌԸ

Աշխարհաքաղաքական բարդություններով եւ տնտեսական ցնցումներով հագեցած այս տարին չէր կարող լուրջ տնտեսական զարգացում խոստանալ ոչ համաշխարհային տնտեսության, ոչ էլ Հայաստանի տնտեսության համար:

Հատկապես մեր երկրի համար հոռետեսական կանխատեսումների պակաս չկար` սկսած Համաշխարհային բանկի զրոյական աճի կանխատեսումից, վերջացրած Արժույթի միջազգային հիմնադրամի` տնտեսական անկման կանխատեսումով:
Այդուհանդերձ, տարվա առաջին կեսին Հայաստանի տնտեսական աճը կազմեց 4 տոկոս, իսկ հունվար-օգոստոս ամիսների արդյունքներով տնտեսական ակտիվության ցուցանիշն աճել է 3,9 տոկոսով: Նավթի գների եւ ռուսական ռուբլու ավելի քան կրկնակի անկմամբ Ռուսաստանի տնտեսությունում ստեղծված իրավիճակը անմիջական անդրադարձ ունեցավ նաեւ մեր երկրի տնտեսության վրա:
Հանդիսանալով մեր ապրանքների արտահանման հիմնական ուղղությունը` արժեզրկումն ու գնողունակության անկումը Ռուսաստանում բերեց դեպի այդ երկիր մեր արտահանման ծավալների անկման:
Մյուս կողմից, դեպի Հայաստան կատարվող մասնավոր դրամական փոխանցումների 80-90 տոկոսը ստացվում են Ռուսաստանից: Տնտեսական վիճակի վատթարացումը այդ երկրում սոցիալական լարվածություն ստեղծեց նաեւ այս հարցում: Ռուսաստանից Հայաստան մտնող գումարների զուտ ներհոսքն այս նույն ժամանակահատվածում նվազել է մոտ 250 մլն դոլարով: Սա էլ բացասաբար ազդեց մասնավորապես մեր մանրածախ առեւտրի եւ ծառայությունների ոլորտների վրա, որոնցից առաջինում լուրջ անկում արձանագրվեց, իսկ երկրորդում` աճի ցածր տեմպ:
Այսպես թե այնպես, տնտեսական աճի ցուցանիշը Հայաստանում ներկա պահին 3,5-4 տոկոսի սահմաններում է:
Միաժամանակ, չնայած ներկա պահին արձանագրված շուրջ 4 տոկոս տնտեսական աճին, հարկային եկամուտներն այս պահին չնչին` մոտ 0,3 տոկոսով են աճել:
Առաջին հայացքից սա տարօրինակ կարող է թվալ, քանի որ տրամաբանական է թվում, տնտեսական աճին համարժեք կամ գոնե մոտ, բյուջետային եկամուտների աճը: Իրականում նման իրավիճակի առաջացման պատճառը մեր տնտեսության կառուցվածքի եւ տնտեսական աճի առանձնահատկություններով է պայմանավորված:
Բազմիցս նշվել է, որ այս տարվա տնտեսական աճի հիմնական շարժիչ ուժը եղել է գյուղատնտեսությունը` արձանագրելով բարձր բերքատվություն: Ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալների համաձայն, գյուղատնտեսությունում տարվա առաջին 8 ամիսներին աճը կազմել է 13,5 տոկոս: Գումարային արտահայտությամբ` դա շուրջ 60 մլրդ դրամ է: Այսինքն, այս տարի այդքանով ավելի նյութական արժեք` բերք է ստացվել: Հենց այս ամենաբարձր աճ արձանագրած ճյուղն ազատված է հարկերից:
Հետեւաբար` առաջին պատճառը, որ տնտեսական աճը չի ուղեկցվել բյուջետային մուտքերի աճով` սա է: Բարձր աճ արձանագրած մյուս ճյուղը արդյունաբերությունն է` 4,4 տոկոս: Այստեղ նկատելի է եղել հանքարդյունաբերության ճյուղի աճը, որի արտադրանքը հիմնականում արտահանվում է: Արտահանման խրախուսման նպատակով Հայաստանում այն ազատված է ավելացված արժեքի հարկից: Հետեւաբար, հարկային եկամուտների աճ այստեղից նույնպես հնարավոր չէ:
Թեեւ հարկ է նշել, որ բնապահպանական վճարների մոտ 10 տոկոս աճ է գրանցվել, որը հիմնականում վճարում են այս ճյուղի ձեռնարկությունները: Շինարարությունում աճը չնչին է եղել` 0,2 տոկոս: Մանրածախ առեւտրում, որտեղից ակնկալվում են հիմնական մուտքերը` արձանագրվել է անկում` 5,4 տոկոսով: 2,2 տոկոս աճ էլ արձանագրվել է ծառայությունների ոլորտում: Եվս մեկ կարեւոր հանգամանք` ներմուծման ծավալների զգալի նվազումն այն դեպքում, երբ ներմուծումից են գանձվում հարկային եկամուտների զգալի մասը: Այս տարվա ութ ամիսներին ներմուծման ծավալները նվազել են ավելի քան 36 տոկոսով, ինչը գումարային առումով ավելի քան 1 մլրդ դոլար է: Այս իրավիճակում բյուջետային եկամուտները, այնուամենայնիվ, ոչ միայն չեն նվազել, այլեւ անգամ փոքրիկ աճ են ունեցել:
Դա հիմնականում պայմանավորված է եղել հարկային վարչարարությամբ եւ ստվերային շրջանառության որոշ ծավալների բացահայտմամբ: Անկախ այն բանից, որ թե՛ մեծածախ, թե՛ մանրածախ առեւտրում ստվերային շրջանառության ծավալները զգալի են, առեւտրի ծավալների ավելի քան մեկ երրորդով անկումը հնարավորություն չի տալիս այստեղից լրացուցիչ եկամուտների մեծ աճ ակնկալել: Նկատի ունենալով վերոնշյալ հանգամանքները, հարկ է փաստել, որ բյուջետային մուտքերի հավաքումը եկող տարի տնտեսական աճ ապահովելուց պակաս դժվար չի լինելու: Հետեւաբար, եկող տարվա բյուջեում եկամուտների եւ ծախսերի օպտիմալ համադրման հարց է առաջանում:

Վ. ՔՈՉԱՐՅԱՆ