ՓԱՐԱՋԱՆՈՎԻ «ՄՈՌԱՑՎԱԾ ՆԱԽՆԻՆԵՐԻ ՍՏՎԵՐՆԵՐԸ» 50 ՏԱՐԵԿԱՆ Է

ՓԱՐԱՋԱՆՈՎԻ «ՄՈՌԱՑՎԱԾ ՆԱԽՆԻՆԵՐԻ ՍՏՎԵՐՆԵՐԸ» 50 ՏԱՐԵԿԱՆ Է

1965 թվականի սեպտեբերի 4-ին Կիեւի «Ուկրաինա» կինոթատրոնում կայացավ Սերգեյ Փարաջանովի «Մոռացված նախնիների ստվերները» ֆիլմի պրեմիերան: Չնայած ուկրաինական ծագմանը` ֆիլմը 50 տարի անց էլ սիրված է հայ հասարակության կողմից:

ՀՐԱԺԱՐՎԵԼ Է ՀՅՈՒՐԱՆՈՑԻՑ ՈՒ ԱՊՐԵԼ ԳՈՒՑՈՒԼԱԿԱՆ ԸՆՏԱՆԻՔՈՒՄ

Փարաջանովն իր «Հավիտենական շարժում» էսսեում «Ստվերների» մասին այսպես է արտահայտվել. «Հազիվ էի կարդացել Կոցյուբինսկու վիպակը, երբ ցանկացա բեմադրել: Ես սիրահարվեցի գեղեցկության, ներդաշնակության, անվերջության այդ բյուրեղյա մաքուր զգացողությանը: Այն սահմանային զգացողությանը, երբ բնությունը վերածվում է արվեստի, արվեստը` բնության»: Նկարահանումների համար Փարաջանովը կտրականապես հրաժարվել է  տեղավորվել որեւէ հյուրանոցում: Նա մեկ տարի ապրել է գուցուլական ընտանիքում` «յուրացնելով» նրանց բառուբանը, տեղի սովորույթները: Ֆիլմի նկարչի ու կոմպոզիտորի հետ հանգրվանել է Գլիֆա գեղատեսիլ լեռան մոտ` Պետրո եւ Եվդոկիա Սորյուկովների հին փայտե հյուղակում: Ամբողջ նկարահանման ընթացքում Սորյուկովների տունը յուրահատուկ «կինոլաբորատորիա» է ծառայել: Ասում են` 40-ամյա ռեժիսորը դանդաղ աշխատանքի համար 7 խիստ նկատողություն է ստացել ղեկավարությունից` խախտել բոլոր հնարավոր ժամկետները: Դա ռեժիսորը բացատրել է այսպես` անհնար է սիրո պատմությունը «գրաֆիկով նկարահանել»:

ԱՆՁԱՄԲ Է ԸՆՏՐԵԼ ԴԵՐԱԿԱՏԱՐՆԵՐԻՆ

Փարաջանովն ինքն է ընտրել ֆիլմի դերասաններին: Չնայած` գլխավոր դերում հաստատված է եղել ռուսաստանցի դերասան, բայց Փարաջանովի վերջնական ընտրությունը կանգ է առել Իվան Միկոլայչուկի վրա, ում հանդիպել է պատահականորեն` բոլոր դերակատարների հաստատումից հետո: Ֆիլմի նկարահանման ժամանակ Թատերականի ուսանող Միկոլայչուկը միանգամից մեծ հռչակ է ձեռք բերել: Փարաջանովը շատ երկար է փնտրել նաեւ Մարիչկայի դերակատարուհուն, սակայն գտել է հենց իր «քթի տակ»` ի դեմս ֆիլմի օպերատոր Իլյենկոյի կնոջ` Լարիսա Կադաչնիկովայի, որը աշխատում էր Մոսկվայում եւ հանուն այս ֆիլմի ստիպված էր թողնել «Սովրեմեննիկ» թատրոնը:

ՍՈՎՈՐԵՑՆՈՒՄ ԷՐ ՆԿԱՏԵԼ ԱՆՆԿԱՏԵԼԻ ԳԵՂԵՑԻԿԸ

«Մոռացված նախնիների ստվերները» ֆիլմը արժանացել է  մի շարք մրցանակների եւ մեծ համբավ բերել Փարաջանովին: Նրա մասին հիացմունքով էին խոսում Ուկրաինայում եւ ասում, թե Դովժենկոյից հետո հայտնվել է նման տաղանդավոր ռեժիսոր: Յուրի Մեչիտովը, ով հեղինակն է Փարաջանովի բազմաթիվ լուսանկարների, անմահացրել է նրա կյանքի ամեն մի պահը` իր  լուսանկարներով: Լուսանկարներից շատերի հեղինակը Փարաջանովն է, եւ նա է  որոշել, թե ինչպես իրեն լուսանկարեն. «Մեր բախտը շատ է բերել, որ մեր կողքին ծնվել է նման հանճար, ով այսօր էլ իր արվեստով ապրում  է: Փարաջանովը ազատ մարդ էր, նա նույնիսկ ազատ էր բանտում»,- «Իրավունքի» հետ զրույցում ասաց Մեչիտովը: Ամենամեծ դասը, որ նա սովորել է Փարաջանովից` գեղեցիկը նկատելու ընկալումն է, քանի որ Փարաջանովը սովորեցնում էր նկատել աննկատելի գեղեցիկը, որի ստեղծողն ու կրողն էր նաեւ ինքը` մեծանուն ռեժիսորը:

ՖԻԼՄԻ ԳՈՒՑՈՒԼԱԿԱՆ ՀԱԳՈՒՍՏԸ ՓԱՐԱՋԱՆՈՎԻ ՏԱՆՆ Է

3 տարի առաջ Փարաջանովի տուն-թանգարանը համալրվեց եւս մեկ կարեւոր ցուցանմուշով. Հայաստան եկած լեհ կինոքննադատ, Փարաջանովի ընկեր Յանուշ Գազդան թանգարանին է նվիրաբերել այն գուցուլական հագուստը, որը նկարահանվել է «Մոռացված նախնիների ստվերները» ֆիլմում: Հագուստը 70-ական թվականներին Փարաջանովը նվիրել է Յանուշ Գազդանի կնոջը. «Կինս արդեն մահացել է, որոշեցի, որ հագուստն անհրաժեշտ է տուն-թանգարանին փոխանցել: Ինձ մոտ Փարաջանովից մնացել են միայն լուսանկարներ ու նամակներ»,- ասաց լեհ կինոքննադատն ու պատմեց, որ Փարաջանովի հետ պարբերաբար հանդիպել են Կիեւում, հետաքրքիր օրեր ու պահեր ապրել: Ըստ նրա` քչերն են ճանաչում Փարաջանովին. «Նա ներկայացման մարդ էր, անընդհատ տոն էր կազմակերպում, եւ այդ ամենը ոչ միայն ֆիլմերում, այլեւ` կյանքում: Նա սիրում էր շատ հյուրեր ընդունել, ինքն էր հյուրասիրում, եւ այդ ամենի մեջ այնքան գեղեցկություն կար: Նա ամեն ինչի մեջ էր գեղեցիկ փնտրում. դա ամենից կարեւորն էր իր համար»:

ԲԱՆԸ ՀԱՍԵԼ Է ԱՏՐՃԱՆԱԿՆԵՐՈՎ ՄԵՆԱՄԱՐՏԻ

Նկարահանման գործընթացը լի է եղել աբսուրդի հասնող հակասություններով: Ամենից հայտնի դրվագը թերեւս Փարաջանովի ու գլխավոր օպերատոր Յուրի Իլյենկոյի մենամարտն է գուցուլական ատրճանակներով: Ասում են` օպերատորն է ռեժիսորին մենամարտի կանչել: Սակայն «հասցրել է» կարծես թե Փարաջանովը. նա Իլյենկոյին մեղադրել է իրեն չենթարկվելու, նկարահանող խմբին իր դեմ տրամադրելու, իրեն սպանելու փորձի համար: Ռեժիսորն անգամ հեռագիր է ուղարկել Դովժենկոյի անվան կինոստուդիա` պահանջելով հեռացնել «տականք օպերատոր-ենիչերիին»: Դրանից հետո նեղացած գլխավոր օպերատորը Փարաջանովին մենամարտի է կանչել: Ասում են` այն չի կայացել միայն այն պատճառով, որ նախօրեի հեղեղը քշած-տարած է եղել Չերեմոշ գետի կամուրջը, որով պետք է անցնեին մենամարտի վայր հասնելու համար:
Սկանդալից հետո Իլյենկոյին հեռացրել են նկարահանումներից, հրաժարվել է նաեւ նրա կինը` Մարիչկայի դերակատարուհի Կադաչնիկովան: Նրան փոխարինող դերասանուհի են գտել, սակայն նեղացած օպերատորն ու դերակատարուհին ի վերջո վերադարձել են:

ԼԻԼԻԹ ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ