«ԿՈՍ­ՄՈ­ՆԱՎՏ» ԿՈՍ­ՄՈ­ՊՈ­ԼԻՏ­ՆԵ­ՐԸ ԱՆ­ՀԱ­ՄԱ­ՏԵ­ՂԵ­ԼԻ ԵՆ ՀԱ­ՅԻ ՀԵՏ

«2022-ը տի­ե­զեր­քի տա­րի է Հա­յաս­տա­նի հա­մար. սեպ­տեմ­բե­րի 5-10-ը Հա­յաս­տա­նում անց­կաց­վե­լու է աշ­խար­հահռ­չակ «STAR­MUS VI. 50 տա­րի Մար­սի վրա» գի­տա­կան փա­ռա­տո­նը»,- այս մա­սին ֆեյս­բու­քյան իր է­ջում գլուխ է գո­վա­ցել «փետր­վա­րի 31-ի» գյու­տա­րար, ԱԺ կոչ­վող մի­լի­մեջ­լի­սի փոխ­նա­խա­գահ Հա­կոբ Ար­շա­կյա­նը, ում բախտ է վի­ճակ­վել լի­նել փա­ռա­տո­նի հա­մա­նա­խա­գա­հող:

ՀԱՅ­ԿԱ­ԿԱՆ «ՆՅՈՒ ՎԱ­ՍՅՈՒ­ԿԻ»

Ան­շուշտ, սույն ՔՊ-ակա­նը չէր կա­րող չպար­ծե­նալ, թե ով­քեր են մաս­նակ­ցե­լու փա­ռա­տո­նին. «Char­lie Bol­den, NASA-ի նախ­կին ղե­կա­վար, տի­ե­զե­րագ­նաց, մաս­նակ­ցել է չորս տի­ե­զե­րա­կան ա­ռա­քե­լու­թյուն­նե­րի: Char­lie Duke, տի­ե­զե­րագ­նաց, որ­պես «Ապո­լոն 16»-ի լուս­նա­յին մո­դու­լի օ­դա­չու 1972 թվա­կա­նին, նա դար­ձավ տաս­նե­րորդ և ա­մե­նա­ե­րի­տա­սարդ մար­դը, ով քայ­լեց Լուս­նի վրա: To­ny Fa­dell, iP­o­d-ի և iPhone-ի հա­մաս­տեղ­ծող և Nest Labs-ի հիմ­նա­դիրն ու նախ­կին գոր­ծա­դիր տնօ­րե­նը: Ֆա­դե­լը մի­ա­ցել է App­le-ին 2001 թվա­կա­նին՝ որ­պես ա­վագ փոխ­նա­խա­գահ: Jim Bagian, Ին­ժե­ներ, NA­SA-ի տի­ե­զե­րագ­նաց՝ հայ­կա­կան ծա­գու­մով: Kip Thorne, 2017 թվա­կա­նին ար­ժա­նա­ցել է Նո­բե­լյան մրցա­նա­կի ֆի­զի­կա­յի բնա­գա­վա­ռում, ինչ­պես նա­և տաս­նյակ այլ գիտ­նա­կան­ներ, աստ­ղա­ֆի­զի­կոս­ներ, նո­բե­լյան մրցա­նա­կա­կիր­ներ, տի­ե­զե­րագ­նաց­ներ»:

Դե ի­հար­կե, «դու­խով կոս­մո­նավտ» Հա­կո­բի օ­տա­րա­մոլ սիր­տը կպայ­թեր, ե­թե մաս­նա­կից­նե­րի ա­նուն­նե­րը գրեր հա­յե­րեն, այլ ոչ թե օ­տար լեզ­վով: Այդ ա­ռու­մով ե­րաժշ­տու­թյուն ա­պա­հո­վող­նե­րի բախ­տը բե­րել է, նրանք գո­նե մես­րո­պա­տառ են մեր­կա­յաց­ված` Սերժ Թան­կյան (յա՛՜խք...), Տիգ­րան Հա­մա­սյան, Ռիք Վեյք­ման, Անդ­րեյ Մա­կա­րև­իչ, Դե­րեկ Շե­րի­նյան:

Թե ինչ է տա­լու «STAR­MUS VI. 50 տա­րի Մար­սի վրա» գի­տա­կան փա­ռա­տո­նը Հա­յաս­տա­նին, ո­րը հար­ցա­կան է` կապ­րի՞ ար­դյոք մին­չև սեպ­տեմ­բեր, դժվար է հաս­կա­նալ, բայց 2022-ը Հա­յաս­տա­նում տի­ե­զեր­քի տա­րի հռչա­կե­լիս, հա­վա­նա­բար Հա­կո­բի հա­մար կողմ­նո­րո­շիչ է ե­ղել նա­և «հայ­կա­կան» տխրահռ­չակ ար­բա­նյա­կի բաց­թո­ղու­մը տի­ե­զերք՝ ար­բա­նյակ, ո­րը, հե­տո պետք է պարզ­վեր, ընդ­հան­րա­պես կապ չու­նի Հա­յաս­տա­նի ու հա­յե­րի հետ: Լավ է, ի­հար­կե, որ նման կար­գի փա­ռա­տոն է անց­կաց­վե­լու Հա­յաս­տա­նում, սա­կայն գլխա­վոր հար­ցը ոչ թե դա է, այլ՝ այն, թե ի՞նչ է դա պրակ­տի­կո­րեն տա­լու երկ­րին, ո­րը կորց­րել է զար­գաց­ման հե­ռան­կա­րը, զի կա­ռա­վար­վում է Նի­կո­լի գլխա­վո­րած օ­կու­պա­ցի­ոն վար­չա­կար­գի կող­մից: Հա­յաս­տա­նում ի՞նչ վի­ճա­կում է աստ­ղա­ֆի­զի­կան, Բյու­րա­կա­նի աստ­ղա­դի­տա­րա­նը, տի­ե­զեր­քի ու­սում­նա­սի­րու­թյամբ զբաղ­վող գի­տա­կան­նե­րի սո­ցի­ա­լա­կան կար­գա­վի­ճա­կը: Խայ­տա­ռակ վի­ճակ է, ու դժվար է պատ­կե­րաց­նել, որ փա­ռա­տո­նը կա­րող է այս հար­ցում ինչ-որ դրա­կան փո­փո­խու­թյուն մտցնել՝ նկա­տի ու­նե­նա­լով հատ­կա­պես հա­կո­բար­շա­կյան­նե­րի տե­րե­րի ի­րա­կան ծրագ­րե­րը:

Մի­ան­գա­մայն բա­ցատ­րե­լի է, ան­շուշտ, «փետր­վա­րի 31» Հա­կո­բի ո­գև­ո­րու­թյու­նը` ա­ռի­թը բաց չի թող­նում ու հան­րու­թյան ա­կան­ջին կա­թեց­նում է, թե ի­րենք Հա­յաս­տանն այն­պի­սի մի եր­կիր են դարձ­րել, որ­տեղ, բա չեք ա­սի, ար­դեն անց­կաց­վում են հա­մաշ­խար­հա­յին հռչակ վա­յե­լող փա­ռա­տո­ներ, ուր որ է NASA-ն էլ տե­ղա­փոխ­վե­լու է Հա­յաս­տան... Կարճ ա­սած` Օս­տապ Բեն­դե­րի «Նյու Վա­սյու­կին» գլու­խը պա­տով է տվել, թուր­քի կո­շիկ լի­զող այս ոճ­րա­խում­բը փա­ռա­տո­նի ա­ռիթն օգ­տա­գոր­ծում է կրկին հան­րու­թյան ու­շադ­րու­թյու­նը շե­ղե­լը` Հա­յաս­տա­նը թրքաց­նե­լու յոթմ­ղո­նա­նոց քայ­լե­րով ի­րա­գործ­վող ծրագ­րից: Տո սրան­ցից ի՞նչ «տի­ե­զե­րա­կան տեխ­նո­լոգ», չեն կա­րո­ղա­ցել լու­ծել նույ­նիսկ Յու­թու­բի հայ­կա­կան սեկ­տոր ստեղ­ծե­լու կամ հռչա­կա­վոր PayPal վճա­րա­յին հա­մա­կար­գը Հայաս­տա­նում աշ­խա­տեց­նե­լու տար­րա­կան հար­ցե­րը... Այ որ թուր­քե­րը վերջ­նա­կան գան, նրանք հաս­տատ այդ փա­ռա­տո­նը կծա­ռա­յեց­նեն ի շահ թուրք ազ­գի և թուրք պե­տու­թյան, թե տխրահռ­չակ Թան­կյանն էլ Ան­կա­րա­յի ի­րա­կան տի­ե­զե­րա­կան նվա­ճում­նե­րի պատ­վին ե­րև­ի թե կեր­գի:

Իսկ սրանք Ան­կա­րա­յի և Բաք­վի հետ պիղծ սի­րա­խա­ղե­րի մեջ են: Թուր­քա­կան Haberler-ի փո­խանց­մամբ, Թուր­քի­ա­յի ԱԳ նա­խա­րար Մեւ­լութ Չա­վու­շօղ­լուն հայ­տա­րա­րել է, թե Հա­յաս­տա­նից մին­չեւ հի­մա հստակ քայ­լեր չեն տե­սել: Նա պնդել է, թե Հա­յաս­տա­նի իշ­խա­նու­թյուն­նե­րը պետք է խա­ղա­ղու­թյան հաս­տատ­ման հա­մար հստակ քայ­լեր ա­նեն, քա­նի որ մի­այն խո­սե­լը բա­վա­րար չէ: Այսինքն` սաս­տել է «յան» ազ­գա­նու­նով իր կոս­մո­պո­լիտ ստրուկ­նե­րին, թե` ա­րա­գաց­րեք «Զան­գե­զու­րի մի­ջանց­քը» կա­տար­ված փաստ դարձ­նե­լը, Բաք­վից էլ մեր կա­պի­տու­լյան­տին շտա­պեց­նում են Ար­ցա­խում ոչ մի­այն զին­վոր, այ­լև մար­տա­կան տեխ­նի­կա և սպա­ռա­զի­նու­թյուն չթող­նել, ստանձ­նել Ար­ցա­խը զի­նա­թա­փե­լու քստմնե­լի գոր­ծը, և այս­տե­ղից մեր ԱԽՔ-ը երդ­վում-պատռ­վում է, որ մին­չև ա­շուն ՀՀ ԶՈւ ոչ մի զին­ծա­ռա­յող Ար­ցա­խում չի լի­նի: Ճիշտ է, պան­թուր­քիստ­նե­րի կո­կոր­դին կանգ­նել է Թեհ­րա­նի այն դիր­քո­րո­շու­մը, որ Հա­յաս­տանն ու Ի­րա­նը պար­տա­դիր պետք է սահ­ման ու­նե­նան, և դրա­նով խաչ է քա­շել «Զան­գե­զու­րի մի­ջանց­քի» վրա, սա­կայն դրա­նից խրտնել են ոչ մի­այն թուր­քերն ու ա­զե­րի­նե­րը: «Ադեկ­վադ» մի­ա­բա­նու­թյան սկան­դա­լա­յին հիմ­նա­դիր Ար­թուր Դա­նի­ե­լյա­նի պնդմամբ` «յան» ազ­գա­նու­նով ո­րո­շա­կի կա­մա­կա­տար­ներ «պի­տի սկսեն եր­գել այն մա­սին, որ Թուր­քի­ան մեր բնա­կան դաշ­նա­կիցն է»:

«ԳՈՐՇ ՈՉ­ԽԱՐ­ՆԵ­ՐԸ» «ԳՈՐՇ ԳԱՅ­ԼԵ­ՐԻՑ» ՎԱՏ­ԹԱՐ ԵՆ

Եվ ա­հա հայտն­վե­ցին ցնցող տե­սա­նյու­թեր, թե ինչ­պես ոմն թուրք վիժ­վածք Ծի­ծեռ­նա­կա­բեր­դում ցու­ցադ­րում է «գորշ գայ­լե­րի» նշա­նը և ծաղ­րում Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թյան զո­հե­րի հի­շա­տա­կը: Եվ այդ ա­րա­րա­ծը ոչ մի­այն ողջ է, այլ մին­չև հի­մա նրա­նով չեն հե­տաքրքր­վել Ա­ԱԾ-ից և այլ ի­րա­վա­սու կա­ռույց­նե­րից: Զար­մա­նա­լի կլի­ներ, ե­թե հե­տաքրքր­վե­ին` ե­թե իշ­խա­նու­թյու­նը գտնվում է թուր­քա­կան օ­կու­պա­ցի­ոն վար­չա­կար­գի ձեռ­քում, ա­պա ու­ժա­յին կա­ռույց­նե­րը չեն կա­րող զբաղ­վել հա­յե­րի և Հա­յաս­տա­նի ազ­գա­յին անվ­տան­գու­թյամբ, այլ կա­րող են կի­րառ­վել զուտ ռեպ­րե­սի­ա­նե­րի հա­մար ընդ­դեմ հա­յե­րի և ա­պա­հո­վել օ­կու­պա­ցի­ոն վար­չա­կար­գի անվ­տան­գու­թյու­նը: Հենց դրա հա­մար բա­նա­կը շա­րու­նա­կա­բար ՔՊ-ացվում և կազ­մա­լուծ­վում է, իսկ ոս­տի­կա­նու­թյան զոր­քե­րը հետ են քաշ­վում սահ­մա­նից: Սրանք ար­տա­քին սահ­մա­նը պաշտ­պա­նե­լու խնդիր չու­նեն, ու­մի՞ց պի­տի պաշտ­պա­նեն, ի­րենց տեր թուր­քի՞ց... Ինչ վե­րա­բե­րում է հան­րու­թյան կրա­վո­րա­կան կեց­ված­քին, ա­պա ե­րիցս ի­րա­վա­ցի էր Նժդե­հը` նշե­լով, որ ոչ­խա­րա­բա­րո վար­քագ­ծի դեպ­քում մի­այն հայտն­վում են գայ­լե­րը:

Այն­պես որ «գորշ ոչ­խար­նե­րը» «գորշ գայ­լե­րից» վատ­թար են, զի զրկում են ժո­ղովր­դին ինք­նա­պաշտ­պան­վե­լու մի­ջոց­նե­րից և կամ­քից: Իսկ ըստ Նժդե­հի` սե­փա­կան ու­ժե­րով ինք­նա­պաշտ­պան­վե­լու ա­նըն­դու­նակ ժո­ղո­վուրդ­նե­րը պատժ­վում են մահ­վամբ: Եվ խուն­տան կար­ծես ա­մեն կերպ ա­րա­գաց­նում է այդ մա­հը: Քա­ղա­քա­գետ Ստե­փան Դա­նի­ե­լյա­նը փաս­տում է. «Մի քա­նի բան պետք է ֆիք­սենք, որ մեր ա­նե­լիք­նե­րը պարզ լի­նեն:

• Նի­կո­լը դա­տա­պարտ­ված է գնալ ռեպ­րե­սի­ա­նե­րի, ու դրանց ծա­վա­լը գնա­լով մե­ծա­նա­լու է, ինքն այլ ելք չու­նի, դա իր հա­մար կյան­քի ու մահ­վան խնդիր է` կորց­րեց իշ­խա­նու­թյու­նը, կորց­նե­լու է ա­մեն ինչ, իսկ իշ­խա­նու­թյու­նը պա­հե­լու հա­մար ռեպ­րե­սի­ա­նե­րից զատ, այլ գոր­ծիք այ­լեւս չու­նի: Սա­կայն իր հե­նա­սյու­ներն իր նման մա­հա­պարտ­ներ չեն, դա էլ իր թույլ կողմն է:

• Քա­ղա­քա­ցի­ա­կան հա­սա­րա­կու­թյուն, ի­րա­վա­պաշտ­պան­ներ եւ նման բա­ներ չու­նենք, դրանց փու­չի­կը պայ­թել է ար­դեն վա­ղուց: Դա էլ վերջ­նա­կա­նա­պես ֆիք­սենք:

• Այն վի­ճա­կը, ո­րում հի­մա հայ ժո­ղո­վուր­դը գտնվում է, դա քա­ղա­քա­կան խնդիր չէ, դա ար­ժե­քա­յին ճգնա­ժամ է ու լու­ծու­մը քա­ղա­քա­կան կու­սակ­ցու­թյուն­նե­րի ծի­րում չի գտնվում, այլ հան­րա­յին շարժ­ման դաշ­տում է, ո­րը ար­ժե­քա­յին փո­փո­խու­թյուն­ներ պետք է բե­րի` դրանք նա­խօ­րոք ձե­ւա­կեր­պե­լով»:

Օ­գոս­տո­սի տապն ի­րոք սպառ­նում է վե­րած­վել Հա­յոց դժոխ­քի: Ժա­մա­նակն է, որ Հայ­կը կրկին սպա­նի Բե­լին, այս ան­գամ` ճտե­րով հան­դերձ:

ՀՈՎ­ՀԱՆ­ՆԵՍ ԳԱ­ԼԱ­ՋՅԱՆ