Տեսնենք ով ում վերջում «տեռորիստ կսարքի»

Ստամ­բու­լում նա­խօ­րե­ին տե­ղի ու­նե­ցած պայ­թյուն­նե­րը, ի­հար­կե, հենց այն­պես չէ, որ տե­ղի ու­նե­ցան այս օ­րե­րին ըն­թա­ցող քիչ տե­սա­նե­լի, սա­կայն մի­ան­գա­մայն բուռն գոր­ծըն­թաց­նե­րի ֆո­նին: Գոր­ծըն­թաց­ներ, ո­րոնք ոչ ա­վել, ոչ պա­կաս, կան­խո­րո­շե­լու են  աշ­խար­հի ապագա քա­ղա­քա­կան կա­ռուց­ված­քը:

ՍՏԱՄ­ԲՈՒ­ԼԻ ՊԱՅ­ԹՅՈՒ­ՆՆԵ­ՐԸ

Պայ­թյուն­ներ կազ­մա­կեր­պե­լու մեջ, ինչ­պես հայտ­նի է, Ան­կա­րան ա­րա­գո­րեն մե­ղա­վոր­ներ գտավ՝ «Քրդա­կան աշ­խա­տա­վո­րա­կան կու­սակ­ցու­թյու­նը» եւ նրա ռազ­մա­կան թե­ւը: Ի­րա­կա­նում, հաս­կա­նա­լի է, Էր­դո­ղանն այս­պի­սով մե­ղադ­րանք է հղում բո­լոր քրդե­րին, այդ թվում՝ թուր­քաբ­նակ, սի­րի­աբ­նակ, ի­րա­քյան եւ, ե­րե­ւի, ան­գամ Ի­րա­նի քրդե­րին: Բա­ցի այդ, որ, թե­րեւս, այս պատ­մու­թյան ա­մե­նագլ­խա­վոր դե­տալ­նե­րից մեկն է. մի շարք թուրք պաշ­տո­նյա­ներ գրե­թե ան­թա­քույց ցույց տվե­ցին, որ մե­ղադ­րում են նա­եւ ԱՄՆ-ին: Մա­սամբ կար այն ակ­նար­կը, որ սե­փա­կան դաշ­նակ­ցի՝ Թուր­քի­ա­յի դեմ այս ա­հա­բեկ­չու­թյան հրա­մանն ուղ­ղա­կի­ո­րեն Վա­շինգ­տո­նից է ե­կել, մա­սամբ էլ, որ Վա­շինգ­տո­նը հո­վա­նա­վո­րում է քրդե­րին, ու­րեմն ու­նի իր մեղ­քի բա­ժի­նը:

Ա­մե­րի­կյան թեւն էլ պա­րապ չմնաց՝ ար­ձա­գան­քե­լով, թե մի­գու­ցե հենց Էր­դո­ղա՞նն է ի­րա­կան կազ­մա­կեր­պի­չը: Ընդ ո­րում, դրա տակ ըն­կա­լե­լի տրա­մա­բա­նու­թյուն կա. այս պա­հին Թուր­քի­ա­յում Էր­դո­ղա­նի դեմ հիմ­նա­կան ընդ­դի­մու­թյան շար­քե­րում գնա­լով ծան­րակ­շիռ է դառ­նում քրդա­կան գոր­ծո­նը, իսկ «Ժո­ղո­վուրդ­նե­րի դե­մոկ­րա­տա­կան կու­սակ­ցու­թյու­նը», ո­րը գոր­ծող խորհր­դա­րա­նում եր­րորդ ուժն է եւ նա­խորդ ընտ­րու­թյուն­նե­րին Թուր­քի­ա­յի ա­րե­ւե­լյան քր­դաբ­նակ շրջան­նե­րում բա­ցար­ձակ ա­ռա­վե­լու­թյուն ու­ներ, կա­րող է գա­լիք տար­վա նա­խա­գա­հա­կան ընտ­րու­թյու­նն­երին, նա­եւ օգտ­վե­լով ա­մե­րի­կա­ցի­նե­րի ար­դեն գործ­նա­կա­նում ան­թա­քույց ա­ջակ­ցու­թյու­նից, ձեռ­նոց նե­տել Էր­դո­ղա­նին: Ընդ ո­րում, հաշ­վի առ­նե­լով ներ­կա տնտե­սա­կան ի­րո­ղու­թյուն­նե­րի պատ­ճա­ռով Էր­դո­ղա­նի վար­կա­նի­շի կա­տաստ­րո­ֆիկ ան­կու­մը, մաս­սա­նե­րի հոս­քը դե­պի քրդա­մետ-արեւմ­տա­մետ այդ ու­ժի ուղ­ղու­թյամբ ի­րոք ա­ճի լուրջ դի­նա­մի­կա­յի մեջ է: Եվ ա­հա, Արեւ­մուտ­քից հենց այդ հեն­քի վրա էլ Ստամ­բու­լի ա­հա­բեկ­չու­թյան կազ­մա­կերպ­ման մե­ղադ­րանք­ներ են ուղղ­վում Էր­դո­ղա­նին, թե՝ գա­լիք հու­լի­սի 18-ին նա­խա­տես­ված ընտ­րու­թյուն­նե­րի քա­րոզ­չու­թյան մեկ­նար­կի շե­մին նա պար­զա­պես այդկերպ փոր­ձում է Թուր­քի­ա­յում քրդե­րի դեմ ծայ­րա­հեղ ան­հան­դուր­ժո­ղա­կա­նու­թյուն ա­ռաջ բե­րել, դրա­նով էլ հար­վա­ծե­լով իր հիմ­նա­կան մրցա­կից­նե­րին:

Ի­րա­կա­նում ո՞ր վար­կածն է ա­վե­լի հա­վա­նա­կան, դա խնդրի մի կողմն է: Այս պա­հի փաստն այն է, որ այդ ա­հա­բեկ­չու­թյու­նը տվեց Թուր­քի­ա­յի ներ­սում մի այն­պի­սի գոր­ծըն­թա­ցի մեկ­նարկ, ո­րը կա­րող է ցան­կա­ցած սրաց­ման, ընդ­հուպ՝ ներ­քին ­քա­ղա­քա­ցի­ա­կան բա­խում­նե­րի տա­նել: Ու նա­եւ, հաշ­վի առ­նե­լով Ան­կա­րա-Վա­շինգ­տոն այդ վատ թաքց­ված «լեզ­վա­կռի­վը», ո­րի ըն­թաց­քում մի­մյ­անց մե­ղադ­րում են ա­հա­բեկ­չու­թյան հո­վա­նա­վո­րու­թյան մեջ, կա­րե­լի է նա­եւ եզ­րա­կաց­նել, որ այս գոր­ծըն­թա­ցի ա­մե­նա­հա­վա­նա­կան տար­բե­րակ­նե­րից մեկն է, որ այն կա­րող է վե­րած­վել հա­կա­էր­դո­ղա­նա­կան «գու­նա­վոր հե­ղա­փո­խու­թյան» առն­վազն փոր­ձի: Ընդ ո­րում, շատ ա­վե­լի սուր, քան այս փու­լում Ի­րա­նում ըն­թա­ցող նման գոր­ծըն­թացն է: Հաշ­վի առ­նե­լով, որ ե­թե Ի­րա­նում բնակ­չու­թյան հիմ­նա­կան մասն ԱՄՆ-ին հա­մա­րում է թշնա­մի, ա­պա Թուր­քի­ա­յում պատ­կե­րը մի­ան­գա­մայն այլ է, եւ ա­մե­րի­կյան ուղղ­վա­ծու­թյան ու­ժերն այս­տեղ շատ ա­վե­լի ծան­րակ­շիռ դիր­քե­րում են՝ ներ­կա­յու­թյուն խորհր­դա­րա­նում, մի շարք տա­րածք­նե­րի ղե­կա­վա­րում եւ այլն:

ԻՆՉ Է ՈՒ­ԶՈՒՄ ՎԱ­ՇԻՆԳ­ՏՈՆՆ ԷՐ­ԴՈ­ՂԱ­ՆԻՑ

Այս­պի­սով, ա­ռաջ է գա­լիս այս հար­ցը. ի վեր­ջո. ի՞նչ է ու­զում Վա­շինգ­տոնն Էր­դո­ղա­նից՝ ներ­թուր­քա­կան մթնո­լորտն այս­պես ի­րար խառ­նե­լով: Եր­կու հիմ­նա­կան վար­կած է շրջա­նառ­վում: Ա­ռա­ջի­նը, որ ուլտ­րա­դե­մոկ­րատ­ներն ի­րոք ցան­կա­նում են ա­մեն կերպ Էր­դո­ղա­նից ա­զատ­վել, եւ գա­լիք ընտ­րու­թյուն­նե­րի շե­մին «գու­նա­վոր հե­ղա­փո­խու­թյուն» սար­քե­լը, ան­կախ դրա ար­դյուն­քից, մե­ծա­պես կօգ­նի ընտ­րու­թյուն­նե­րի ժա­մա­նակ Էր­դո­ղա­նին տա­պա­լե­լուն: Սրա հետ մեկ­տեղ, կա նա­եւ այն կար­ծի­քը, թե Թուր­քի­ա­յի ներ­քին ի­րա­վի­ճա­կը սրե­լով, ա­մե­րի­կա­ցի­նե­րն ըն­դա­մե­նը փոր­ձում են Էր­դո­ղա­նին մղել ի­րենց հա­մար այդ­քան ցան­կա­լի հա­կա­ի­րա­նա­կան եւ հա­կա­ռու­սա­կան հուն:

Սկսենք երկ­րոր­դից, ո­րը մեկ մեծ թե­րու­թյուն, թե­րեւս, ու­նի: Այս­պես, հի­շեց­նենք, որ քա­նիցս են­թադ­րու­թյուն ենք հայտ­նել, որ Էր­դո­ղա­նը չի գնա Ի­րա­նի «հե­ղա­փո­խա­կան­նե­րին» ա­ջակ­ցե­լու ուղ­ղու­թյամբ, ինչ­քան էլ որ դրա­նում խառն­ված է իր «փոքր եղ­բայ­րը»: Այն պարզ հաշ­վար­կով, որ Ի­րա­նի ուղ­ղու­թյամբ հիմ­նա­կան հար­վա­ծա­յին ու­ժի դերն ա­մե­րի­կա­ցի­նե­րը վստա­հել են քրդե­րին, ին­չի մա­սին է, ի դեպ, վկա­յում նա­եւ քրդա­կան շրջան­նե­րի ուղ­ղու­թյամբ ի­րա­նա­կան բա­նա­կի շա­րու­նակ­վող հրթի­ռա­յին հար­ված­նե­րը:

Եվ ա­հա, ե­թե Ան­կա­րան հան­կարծ, կա­մա թե ա­կա­մա, ո­րո­շի օգ­նել Ի­րա­նի «հե­ղա­փո­խու­թյա­նը», եւ այն հա­ջո­ղու­թյուն ու­նե­նա, ա­պա նա­եւ քրդերն են օգտ­վե­լու այդ հա­ջո­ղու­թյան պտուղ­նե­րից: Մինչ­դեռ, կրկնենք, որ «Ժո­ղո­վուրդ­նե­րի դե­մոկ­րա­տա­կան կու­սակ­ցու­թյու­նը» ան­ցած ընտ­րու­թյուն­նե­րում ա­մե­նա­բարձր ձայ­նե­րը ստա­ցել է Թուր­քի­ա­յի ա­րե­ւե­լյան եւ հա­րավ-արե­ւե­լյան հատ­վա­ծում, եւ դրանց թվում էլ ա­ռանձ­նա­նում են Ի­րա­նին սահ­մա­նա­կից մար­զե­րը՝ 70 տո­կո­սից ա­վել: Եվ ե­թե դրանց սահ­մա­նա­կից Ի­րա­նի քրդաբ­նակ տա­րածք­նե­րում է­ա­պես ամ­րապնդ­վի քրդա­կան գոր­ծո­նը, Թեհ­րա­նի իշ­խա­նու­թյուն­նե­րին տա­պա­լե­լու դեպ­քում էլ թուր­քա­կան սահ­մա­նի վե­րահս­կո­ղու­թյունն անց­նի հենց քրդե­րին, ա­պա կա­րե­լի է պատ­կե­րաց­նել, թե այն­տե­ղից ինչ խո­շոր ռազ­մա­կան հոս­քեր են սկսվե­լու դե­պի Թուր­քի­ա: Ու հենց ներ­թուր­քա­կան նման լար­վա­ծու­թյան ֆո­նին:

Սա կար­ծես թե ակ­նար­կում է նա­եւ տա­րա­ծաշր­ջա­նի մասշ­տա­բով ա­մե­րի­կյան ռազ­մա­վա­րու­թյան մա­սին: Այն տպա­վո­րու­թյունն է, որ Ի­րա­նում նա­խա­ձեռ­նե­լով «հե­ղա­փո­խու­թյուն», ա­մե­րի­կա­ցի­ներն էն գլխից են ծրագ­րել դա քրդե­րի մի­ջո­ցով նա­եւ Թուր­քի­ա «արտա­հա­նե­լու» մա­սին: Ար­դյուն­քում, տա­րա­ծաշր­ջա­նի եր­կու ա­ռանց­քա­յին երկր­նե­րում ի հայտ կգան մա­րի­ո­նե­տա­յին իշ­խա­նու­թյուն­ներ, եւ այդ պո­տեն­ցիա­լը հնա­րա­վոր կլի­նի ուղ­ղել ռուս­նե­րի դեմ: Եվ ա­մե­նա­կա­րե­ւո­րը, դա հնա­րա­վո­րու­թյուն է տա­լիս ցան­կա­ցած սահ­մա­նա­յին գծագր­մամբ Մեծ Քուր­դիս­տան ստեղ­ծել:

«ՓՈՔՐ ԵՂԲՈՐ» ՍԻՆԴՐՈՄԸ

Այս ի­րա­վի­ճա­կում ի՞նչ տե­ղա­շար­ժեր կա­րող են լի­նել Էր­դո­ղա­նի եւ նրա «փոքր եղ­բոր» հա­րա­բե­րու­թյու­ններում, որն Ի­րա­նի հետ կապ­ված առն­վազն Թուր­քի­ա­յին ոչ այդ­քան էլ հա­ճե­լի եւ ա­վե­լի շատ Իս­րա­յե­լին միտ­ված ու­ղիով է ա­ռաջ գնում: Մի կող­մից, չմո­ռա­նանք, որ Թուր­քի­ա­յի եւ Ադր­բե­ջա­նի հա­րա­բե­րու­թյուն­ներն այն­քան բազ­մա­ժանր են, որ ինչ-որ ուղ­ղու­թյու­ննե­րում, ե­թե ան­գամ նրանց շա­հե­րը բախ­վում են, միշտ էլ կկա­րո­ղա­նան լե­զու գտնել՝ ի հա­շիվ մյուս ուղ­ղու­թյուն­նե­րի:

Բայց մյուս կող­մից էլ մի շարք փոր­ձա­գետ­ներ այլ կար­ծիք ու­նեն: Այս­պես, նման աղ­բյուր­նե­րը շեշտը դնում են այն փաս­տի վրա, որ Թուր­քի­ան փոր­ձում է «չտես­նե­լու տալ Ի­րա­նի եւ Ադր­բե­ջա­նի մի­ջեւ սրվող հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րը, ու նույ­նիսկ այն բա­նից հե­տո, երբ ի­րա­նա­կան ո­րոշ աղ­բյուր­ներ սկսե­ցին խո­սել Նա­խի­ջե­ւան զորք մտցնե­լու մա­սին»: Ա­վե­լի ճիշտ, Թուր­քի­ա­յից այս ի­ր­ավի­ճա­կի առն­չու­թյամբ ո­րոշ ռե­ակ­ցի­ա կա, սա­կայն ոչ այն­քան տե­սա­նե­լի: Բայց նա­եւ մյուս կող­մից էլ Ա­լի­եւն օ­րերս, ե­լույթ ու­նե­նա­լով Թյուր­քա­կան պե­տու­թյուն­նե­րի կազ­մա­կեր­պու­թյան 9-րդ գա­գաթ­ա­ժո­ղո­վին, մի­լի­ո­նա­վոր ի­րան­ցի­նե­րին «հայ­րե­նա­կից­ներ» ան­վա­նեց, ո­րից ել­նե­լով նույն աղ­բյուր­ներն այն միտքն են ա­ռաջ տա­նում, թե դա չէր կա­րող լի­նել ա­ռանց Էր­դո­ղա­նի հետ դիր­քե­րի հստա­կեց­ման: Ար­դյուն­քում, գա­լիս են այն եզ­րա­կա­ցու­թյա­նը, որ ե­թե ան­գամ Էր­դո­ղա­նը քրդե­րի պատ­ճա­ռով խու­սա­փում է Ի­րա­նի ուղ­ղու­թյամբ կոնկ­րետ գոր­ծո­ղու­թյու­ննե­րից, ա­պա դա դեռ չի նշա­նա­կում, որ «նրանք դաշ­նա­կից­ներ են»: Այ­սինքն, ե­թե ա­մե­րի­կա­ցի­նե­րը ո­րո­շեն տա­րա­ծաշր­ջա­նա­յին այդ մեծ օ­պե­րա­ցի­ա­յում թու­լաց­նել քրդա­կան գոր­ծո­նի դե­րը, ա­պա այս դեպ­քում Էր­դո­ղա­նից կա­րե­լի է մի­ան­գա­մայն այլ քայ­լեր սպա­սել: Ա­մեն դեպ­քում, Ա­լի­ե­ւը հա­կա­ի­րա­նա­կան թե­ման պա­հում է տաք վի­ճա­կում՝ հնա­րա­վո­րու­թյուն տա­լով Էր­դո­ղա­նին՝ հնա­րա­վոր պա­հին գնալ կտրուկ շրջա­դար­ձի:

Իսկ նման շրջա­դար­ձը, թե­րեւս, ի­րա­տե­սա­կան կլի­նի, ե­թե մի պահ «թու­լա­նա ռու­սա­կան գոր­ծո­նը, որն այս պա­հին Ի­րա­նին ա­պա­հո­վագ­րում է հնա­րա­վոր մեծ ռիս­կե­րից»,- կար­ծում է աղ­բյու­րը:

Կարճ ա­սած, նո­րից գա­լիս ենք այն են­թադ­րու­թյա­նը, որ մեծ խա­ղը բո­լոր ուղ­ղու­թյու­ննե­րով ակ­տիվ ըն­թաց­քի մեջ է, եւ վերջ­նա­կան վե­րա­դա­սա­վո­րում­նե­րը կախ­ված են այն եզ­րա­փա­կիչ ա­կորդ­նե­րից, ո­րոնք կտրվեն (մի­գու­ցե՝ ոչ) այս օ­րե­րին՝ ուկ­րա­ի­նա­կան պա­տե­րազ­մի հետ կապ­ված:

ՔԵ­ՐՈԲ ՍԱՐԳ­ՍՅԱՆ