Այսօր Բաքվի նավթն ավելի թանկ է, քան հայի արյունը. Արիս Գրիգորյան

«Իրավունքը» զրուցել է Հայաստանի եւ Արցախի գրողների միության անդամ, Արցախի Ժուռնալիստների միության վարչության անդամ, բանաստեղծ, արձակագիր, մանկագիր, երգիծաբան, ազատամարտիկ, Արցախի Հանրային խորհրդի անդամ ԱՐԻՍ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆԻ հետ, ով Արցախի նախագահի կողմից արժանացել է «Մարտական ծառայություն» (2012) ու «Վաչագան Բարեպաշտ» (2018) մեդալների:

— Պարոն Գրիգորյան, արցախյան գրական միջավայրն այսօր ի՞նչ վիճակում է:

— Ստեփանակերտում այս օրերին շարունակվում են գրական միջոցառումները, գրքերի շնորհանդեսները, հոբելյանները: Ամեն ինչ իր բնական հունով ընթանում է: Թեեւ Ստեփանակերտում հովհարային անջատումներ են, բայց ցանկության դեպքում կարելի է կազմակերպել գրողների շփումներն արտաքին աշխարհի հետ:

— Դուք եւս շրջափակման հետեւանքով մնացել եք Երեւանում: Ի՞նչ կասեք այս մասին:

— Այո, շրջափակման հետեւանքով կնոջս հետ Երեւանում ենք մնացել, բայց ճանապարները բացվելուն պես կվերադառնամ Արցախ: Այնտեղ ներկա պահին իմ երկու տղաներն են, որոնք զինվորական են եւ հայրենիքի հանդեպ իրենց պարտքն են կատարում: Իրենց հետ ենք հաճախակի կապի մեջ լինում: Հովհարային անջատումներ են, սննդի պակաս կա, գազն են անջատում-միացնում:

— Արցախում գրական կյանքն ակտի՞վ է:

— Այո, ակտիվ է: Մոտավորապես 60-70 գրող ունենք: Միայն Արցախից Հայաստանի գրողների միության 40 եւ ավելի անդամ կա: Պարբերաբար շփումներ են լինում Հայաստանի գրողների միության հետ: Իրար հետ միշտ կապը պահպանվում է: ՀԳՄ-ն ամռանը պատրաստվում է համագումարի: Նախատեսել են գրական տեղեկատու հրատարակել՝ գրողների մասին պատմող կենսագրությունով, գրքերի ցանկով, որտեղ նաեւ կլինեն Արցախում ապրող ՀԳՄ անդամների մասին պատմող էջեր:  Ծավալուն գիրք է լինելու:

— Ո՞րն է եղել վերջին տպագրված գիրքը եւ ի՞նչ թեմայով:

— Վերջին գիրքս տպագրել եմ 2022 թվականի ապրիլին: Դա արցախյան իրադարձությունների ժամանակագրությունն է՝ 1988 -2022 թթ.՝ մարտ ամիսը. գրքում ժամ առ ժամ ներկայացնում եմ այն իրադարձությունները, որը տեղի է ունեցել մեզ հետ:

— Ներկա պահին ի՞նչ թեմայով եք ստեղծագործում:

— Ներկա պահին ունեմ պատրաստ 64 էջանոց բանաստեղծությունների ժողովածու, որտեղ հիմնականում 44-օրյա պատերազմի մասին բանաստեղծություններ են: Հնարավորության դեպքում առաջիկայում կտպագրեմ:

— Տպագրության առումով կա՞ պետական ֆինանսավորում:

— Նախկինում ֆինանսավորում կար: Հինգ միլիոն դրամ հատկացվում էր Գրողների միությանը, բայց հիմա չկա ֆինանսավորում: Հիմա հեղինակները պետք է հոգան գրքի տպագրության ծախսերը:

— Դժվար չէ՞ զբաղվել այդ հարցերով:

— Հիմա մարդիկ նույնիսկ աշխատանք չունեն օրվա հացը հոգալու համար: Իհարկե, դժվար է այդ պայմաններում մտածել գիրք տպագրելու մասին:

— Հետագայում շրջափակման մասին կգրե՞ք բանաստեղծություններ:

— Արդեն իսկ գրում եմ: Շրջափակման մասին ունեմ գրված բանաստեղծություններ: Ահա նրանցից մի քանի տող.

Չտեսնեի, իմ լո՛ւյս քաղաք,

Քեզ գազազուրկ չտեսնեի:

Ա՛խ, էլեկտրասյունդ ծնկած,

Մութդ, ցուրտդ չտեսնեի...

Չտեսնեի Հայաստանից

Արցախ մտնող ճամփադ փակված,

Եվ բերձորյան միջանցքն այսպես

Թուրքով լցված չտեսնեի:

Ամեն դեպքում, իմ ստեղծագործությամբ փորձում եմ իրավիճակից դուրս գալու ելք գտնել:

— Եվ ո՞րն է ելքը:

— Ելքն այն է, որ մենք պետք է մեր Արցախում ապրենք: Իրենք ասում են՝ սա մեր հողն է, բայց մենք էլ ասում ենք՝ սա մեր տունն է: Մենք այստեղ ենք ապրում, ո՞նց է ձեր հողը: Չեն կարողանում գալ ընդհանուր հայտարարի: Առայժմ այդպես է, իսկ առաջիկայում, թե ինչ կլինի, դժվար է գուշակել: Ամեն դեպքում, մեր ժողովուրդը չի կարող ընդունել, որ Արցախը լինի Ադրբեջանի կազմում: Մենք միջազգային հանրությունից արդարություն ենք ակնկալում, բայց այսօր Բաքվի նավթն ավելի թանկ է իրենց համար, քան հայի արյունը:

— Եթե համատեղ ապրելու ծրագիր լինի, համաձայն կլինե՞ք ադրբեջանցիների հետ ապրել:

— Մենք եթե նույնիսկ համաձայն էլ լինենք, իրենք համաձայն չեն դրան: Թեեւ անընդհատ թմբկահարում են, թե ուզում են հայերի հետ միասին ապրել, աշխատել: Բայց եթե համաձայնվենք մնալ Ադրբեջանի կազմում, ընդամենը օրերի հարց կլինի, որ մեզ այնտեղից վտարեն: Թուրքերը հայատյաց քաղաքականություն են վարում: Նրանց չես կարող երբեք վստահել:

— Բայց որոշ գործիչներ համարում են, որ թուրքի հետ կարող ենք  խաղաղ ապրել…

— Մի այսպիսի ժողովրդական խոսք կա՝ շան հետ ընկերացիր, մահակը ցեռքիցդ մի գցիր: Կոպիտ է ասված, բայց այդպես է: Թուրքը նման կենդանի է: Շիրազը մի այսպիսի տողեր ունի, երբ դիմելով Աստծուն, գրում է՝ եթե մարդը սա է, ինձ հաջորդ կյանքում գազան ծնիր: Մենք Խորհրդային Միության տարիներին ադրբեջանցիների հետ ապրել ենք միասին: Թեեւ ուրիշ ժամանակներ էին, բայց այդ ժամանակ էլ թուրքը թուրք է մնացել: Թուրքը, երբ ընկնում է, ոտքերդ է համբուրում, բարձրանում է՝ գլուխդ է կտրում: Ինքն ուրիշ կերպ չի կարող լինել:

— Թուրքի հետ խաղաղության պայմանագրի ուժին հավատո՞ւմ եք: Ճանապարհներ են ուզում բացել...

— Իրենք մի բան են ասում, բայց բոլորովին հակառակն են անում: Ասում են՝ ճանապարհները պետք է բացվեն, բայց իրենք բաց ճանապարհը փակում են: Ո՞նց կարող ենք դրան հավատալ: Եթե բաց ճանապարհը փակվում է, ինչպե՞ս կարող են փակ ճանապարհները բացվել: Հիմա մեր ժողովրդի մոտ վստահություն չկա թուրքի, ադրբեջանցու նկատմամբ: Թուրքի հետ ճանապարհ գնալիս վստահ չես լինի, որ տեղ կհասնես: Իրենք շատ խորամանկ են: Եթե տեսնում են դիմացինը ուժեղ է, կեղծավորություն են անում, բայց թույլի հանդեպ առյուծ են:

— Դուք նաեւ մասնակցել եք Արցախյան առաջին պատերազմին: Այդ օրերի հետ կապված՝ ի՞նչ հիշողություններ ունեք:

—Արցախյան առաջին պատերազմի ժամանակ ես զինվորական էի՝ հրամանատարի տեղակալ, մասնակցել եմ մարտերին: Մինչեւ 2009 թվականը եղել եմ ծառայության մեջ: Եվ իմ ստեղծագործություններում շատ եմ անդրադարձել Արցախյան պատերազմին: Նաեւ գրել եմ Արցախի բնակիչների մասին, որոնք անցել են պատերազմով: Այդ պատերազմի ժամանակ եղբայրս էլ է հերոսաբար զոհվել: Տղայիս նրա անունով Անդրանիկ ենք կոչել: Պոեմ ունեմ գրված՝ «Լռության րոպե» վերնագրով, որը գյուղի զոհվածների մասին է: Նաեւ այդ տարիների հետ կապված մի իրական պատմություն եմ գրել, որը լինում է միայն հեքիաթում: Այդպես էլ վերնագրել եմ՝ «Հրաշք, որ լինում է միայն հեքիաթում»: Պատմվածքս Մոխրաթաղ գյուղում ապրող մի կնոջ՝ Լուսիայի մասին է: Գյուղը ադրբեջանցիները վերցրել էին, եւ թշնամին, երբ մտել է Մոխրաթաղ գյուղը, այդ կնոջ մայրը անկողնային հիվանդ է լինում, չի ուզեցել թողնի մորն ու փախչի: Երեկոյան մտնում էր հավաբունը եւ թաքնվում այնտեղ: Թուրքերը մտնում են հավաբուն, նրան չեն տեսնում: Հետո բարձրանում են, մորը սպանում: Ինքը դուրս չի գալիս, որ իրեն էլ չսպանեն: Գիշերը դուրս է գալիս, թաղում է մորը, նորից էլի մտնում այդ հավաբունը: 16 օր մնում է այդտեղ: Եվ այնքան է թաքնված մնում՝ մինչեւ  մերոնք նորից գալիս գյուղն ազատագրում են: Լսելով ֆիդայիների ձայնը՝ ուրախացած դուրս է գալիս եւ փրկվում է: Լուսիան հիմա ապրում է Ռուսաստանում:

Բանաստեղծություններիս մեկն էլ նվիրված է մեր զորամասի Փոքրիկին՝ Արթուր Օհանյանին.

Փոքրիկը պառկել է դագաղում,

Դագաղը Փոքրիկին չի սազում:

Փոքրիկին սազում են դիրքերը՝

Կռիվը, պայքարը, զենքերը:

Արթուրը գումարտակի հրամանատարի տեղակալ էր: Փոքրահասակ, լավ տղա էր: Նա մահացավ՝ ականի վրա պայթելով:

Վերադառնալով Արցախում եւ Արցախի շուրջ ստեղծված իրավիճակին` միանշանակ կարող եմ ասել, որ արցախցին ոչ միայն կողահաստ է, ինչպես շատերն են սիրում կրկնել, այլ` ամրապինդ է ու ոգով տոկուն: Բազում դարերի ընթացքում շատ փորձությունների է դիմակայել: Հասկանալի է, որ ամեն ժամանակաշրջան իր առանձնահատկություններն ու առանձնակի դժվարություններն է ունեցել: Ներկայումս պայմանները, թերեւս, մի քիչ ավելի բարդ են: Բայց արցախցու չհանձնվող տեսակը միշտ էլ նույնն է: Նվաճողները փոխվում են, բայց նվաճելու նրանց ձգտումն ու ցանկությունը միշտ էլ նույնն են մնում: Հիմա էլ: Նույնն է նաեւ այդ լեռնաշխարհում ապրող ու արարող մարդու տեսակը, պարտվելով անգամ մնալ չհաղթված: Իմ վերջին բանաստեղծություններից մեկում («Իսկ ես պարտված էի...») այսպիսի տողեր ունեմ.

Ու ես,

Տապալվածս,

Հանձնվեցի գերի:

Հանձնվեցի՝

Հաստատ համոզմունքով,

Վճռով՝

Ինչ էլ լինի՝

Կրկի՛ն 

Կանգնել ոտքի:

Այս տողերը եւս հավաստում են արցախցու` իր տանն ու իր հողի վրա ապրելու հաստատ վճռականությունը, ինչ էլ որ լինի:

ՆՈՒՆԵ ԶԱՔԱՐՅԱՆ

Այս թեմայով Անբարոյական մոտեցում է, եթե ՊՆ նախարարը գտնում է, որ բանակի ողբերգական դեպքերում իր մեղքը չկա Ի՞նչ են քննարկել «Ուժեղ Հայաստան»-ի եւ «Հայաստան»-ի ղեկավարները 2023 թվականի սեպտեմբերի 19–20-ը ավարտվեց ոչ միայն պատերազմը, այլ նաև Արցախի հայկական պետականության մի ամբողջ պատմաշրջան Մարտուն Գրիգորյանի վերաբերյալ քրեական վարույթն ուղարկվել է դատարան Արմեն Գրիգորյանը նոր պաշտոն է ստացել միջազգային ընկերությունում