Ովքեր են գրպանահատությամբ զբաղված փոխարժեքային խաղերի հաշվին

0903tnt+

Հա­յաս­տա­նում դո­լա­րի փո­խար­ժե­քը (նա­եւ մյուս ար­տար­ժույթ­նե­րի, բայց դեռ հիմք վերց­նենք դո­լա­րա­յին հա­մե­մա­տու­թյու­նը) մնում է ռե­կոր­դա­յին ցածր մա­կար­դակ­նե­րի վրա: Այն, որ այս մեկ տար­վա փո­խար­ժե­քա­յին ի­րա­վի­ճա­կը ոչն­չաց­նող է­ֆեկտ ու­նե­ցավ ողջ ներ­քին տնտե­սու­թյան վրա, մի­ան­շա­նակ է, ինչ­քան էլ, որ վի­ճա­կա­գիր­նե­րը չքնաղ տնտե­սա­կան պատ­կեր­ներ նկա­րեն: Ար­տա­քին քա­ղա­քա­կան ի­րա­վի­ճա­կը, անվ­տան­գա­յին ծանր մթնո­լոր­տը, ի­հար­կե, փո­խար­ժե­քա­յին այդ պատ­կե­րը մղել են երկ­րորդ պլան: Սա­կայն հե­ռան­կա­րա­յին ա­ռու­մով այս ի­րա­վի­ճա­կը պա­կաս վտան­գա­վոր չէ, քան քա­ղա­քա­կան տե­ղա­շար­ժե­րը:

Ու­րեմն, ի՞նչ է կա­տար­վում հա­յաս­տա­նյան ներ­քին փո­խար­ժե­քի հետ: Ա­ռա­ջին հա­յաց­քից սա հեշտ բա­ցատ­րե­լի է. Ուկ­րա­ի­նա­կան պա­տե­րազ­մի պատ­ճա­ռով ռուս­նե­րը ե­կան, դո­լա­րա­յին տես­քով մեծ փո­ղեր բե­րե­ցին, ու հենց այս ի­րա­վի­ճակն էլ պետք է լի­ներ: Այդ մա­սին են հու­շում նա­եւ պաշ­տո­նա­կան ցու­ցա­նիշ­նե­րը: Օ­րի­նակ, Հա­յաս­տա­նի բան­կե­րի մի­ու­թյան գնա­հատ­մամբ, 2022 թվա­կա­նի ըն­թաց­քում ՀՀ բան­կա­յին հա­մա­կար­գի մի­ջո­ցով ֆի­զի­կա­կան ան­ձանց փո­խան­ցում­նե­րը դե­պի Հա­յաս­տան ա­վե­լա­ցել է 2,5 ան­գամ կամ մոտ 3 մլրդ դո­լա­րով (տես գրա­ֆի­կա­կան պատկ­ներն եւ ա­ղյու­սա­կը):

Սա­կայն դո­լա­րա­յին ներ­հոս­քե­րի 3 մի­լի­ար­դա­նոց աճն ան­գամ ա­մեն ինչ չի բա­ցատ­րում: Նախ, ներ­հոս­քին զու­գա­հեռ, թռիչ­քա­յին աճ է ու­նե­ցել նա­եւ դո­լա­րա­յին ար­տա­հոս­քը: Այն է` 2021թ. 1.226 մի­լի­ար­դի փո­խա­րեն 2022թ. Հա­յաս­տա­նից դուրս է բեր­վել 2.607 մի­լի­արդ դո­լար: Այ­սինքն` 1,4 մի­լի­արդ դո­լա­րի կար­գի մե­ծու­թյամբ ա­վել, ո­րը 3 մի­լի­ար­դա­նոց ներ­հոս­քե­րի ա­ճը նվա­զեց­նում է, մին­չեւ մոտ 1,6 մի­լի­արդ:

Սա­կայն ան­գամ 1,6 մի­լի­ար­դով ներ­հոս­քե­րի ա­վե­լա­ցու­մը կա­րող էր ազ­դել երկ­րի ներ­սում փո­խար­ժե­քի ա­վել­ցու­կի ա­ռա­ջաց­ման եւ դրա­մի բնա­կան արժևոր­ման վրա: Սա­կայն այլ գոր­ծոն­նե­րի եւս պետք է հաշ­վի առ­նել:

Այս­պես, ըստ պաշ­տո­նա­կան վի­ճա­կագ­րու­թյան, 2022 թ. ու­նե­ցել ենք 3.733.4 մի­լի­արդ դո­լա­րի ներ­մու­ծում` 2.270,6 մի­լի­արդ ար­տա­հան­ման դի­մաց, ո­րոնք հա­մա­պա­տաս­խա­նա­բար 2021թ.-ի նկատ­մամբ ա­վե­լա­ցել են մոտ 78 եւ 64 տո­կո­սով: Այ­սինքն` ար­տա­քին ա­ռեւտ­րի հաշ­վին Հա­յաս­տա­նից դուրս է ե­կել մոտ 1, 46 մի­լի­արդ դո­լար, եւ դա 1,6 մի­լի­արդ դո­լա­րա­նոց դո­լա­րա­յին ներ­մուծ­ման ա­վե­լա­ցու­մից ար­դեն գրե­թե բան չի թող­նում:

Ընդ ո­րում, մեկ է­ա­կան հան­գա­ման­քի մա­սին չմո­ռա­նանք: Այն 3 մի­լի­ար­դա­նոց դո­լա­րա­յին ներ­հոս­քի ա­ճը, ո­րի մա­սին խոս­վեց, նախ պետք է հայտն­վեր փո­խար­ժե­քի շու­կա­յում, որ կա­րո­ղա­նար ա­ռա­ջարկ-պա­հան­ջար­կի է­ֆեկտ թող­ներ: Սա­կայն ինչ­պես Ռու­սաս­տա­նի, այն­պես էլ` ԱՄՆ-ի հաշ­վին (հիմ­նա­կան ա­վե­լա­ցու­մը այս եր­կու­սի, հատ­կա­պես` Ռու­սաս­տա­նի հաշ­վին է) ե­կել են Հա­յաս­տան եւ մնա­ցել դրանց  տե­րե­րի հա­շիվ­նե­րի վրա: Այ­սինքն, դրանք Ռու­սաս­տա­նից ե­կած տեխ­նո­լո­գի­ա­կան ըն­կե­րու­թյուն­նե­րի փո­ղերն են, ո­րոնք, կապ­ված պատ­ժա­մի­ջոց­նե­րի հետ, աշ­խա­տել են նույն բիզ­նես­նե­րի օգ­տին, բայց Ռու­սաս­տա­նի փո­խա­րեն Հա­յաս­տան (կամ հա­կա­ռակ ող­ղու­թյամբ) փո­խանց­վե­լով: Շրջա­նա­ռու­թյան մեջ մտել են դրանց չին­չին մա­սին, այն գու­մար­նե­րը, ո­րոնք ծախ­սել են Հա­յաս­տա­նում ժա­մա­նա­կա­վո­րա­պես հաս­տատ­ված­նե­րը (տա­րե­կան մի­ջի­նը մոտ 60-70 հա­զար մարդ)` կեն­ցա­ղա­յին կա­րիք­նե­րի հա­մար եւ ինչ-որ չա­փով էլ հար­կեր կամ այլ ծա­ռա­յու­թյուն­նե­րի վճար­ման հա­մար: Ի­հար­կե, դժվար է հաշ­վար­կել, թե ինչ կար­գի գու­մար­նե­րի մա­սին է խոս­քը: Սա­կայն հա­զիվ շու­կա մտած փո­ղե­րը մի քա­նի հա­րյուր մի­լի­ո­նից ա­վել լի­ներ, եւ ո­րը մի­գու­ցե է­լի ի զո­րու լի­ներ ազ­դել շու­կա­յի վրա, բայց ոչ եր­բեք նման թռիչ­քա­յին ձե­ւով: Ա­ռա­վել եւս, որ պե­տա­կան չի­նով­նի­կու­թյու­նը հպար­տո­րեն խո­սում է պե­տա­կան ե­կա­մուտ­նե­րի թռիչ­քա­յին ա­ճե­րի մա­սին: Դա, ի­հար­կե, պետք է բե­րեր նա­եւ ծախ­սե­րի ա­վե­լաց­մա­նը, այ­սինքն` դրա­մի ծա­վա­լի ա­ճին, ո­րը կա­րող էր լի­ո­վին չե­զո­քաց­նել այդ մի քա­նի հա­րյուր մի­լի­ո­նա­նոց հա­վե­լյալ դո­լա­րա­յին մաս­սան:

Այլ հա­մե­մա­տու­թյուն կա­տա­րենք: Ուկ­րա­ի­նա­կան պա­տե­րազմն ա­ռա­ջին ա­միս­նե­րին դրա­մի վրա այլ է­ֆեկտ ու­նե­ցավ` անկ­ման: Այ­սինքն, ըստ վի­ճա­կագ­րու­թյան, ե­թե ան­ցած տա­րեսկզ­բին ու­նե­իք 1 դո­լա­րի մո­տ 480 դրամ փո­խար­ժեք, ա­պա մար­տին այն մո­տե­նում էր 500-ին: Ան­կում­նե­րը հե­տո սկսվե­ցին, ար­դեն ապ­րի­լից: Հի­մա փո­խար­ժե­քը 390-ի կար­գի է, այ­սինքն ու­նե­ցել ենք 25 տո­կո­սին մո­տե­ցող դո­լա­րի ան­կում:

Բայց ա­հա Վրաս­տա­նում եւս ար­ձա­նագր­վել է ռուս­նե­րի ներ­հոսք, ընդ ո­րում, է­ա­կա­նո­րեն ա­վե­լի մասշ­տա­բա­յին տես­քով, այ­սինքն` նրանց բե­րած փո­ղը եւս պետք է, որ է­ա­կա­նո­րեն ա­վե­լի մեծ լի­ներ Հա­յաս­տան մտա­ծից: Սա­կայն փաստն այն է, որ ե­թե ան­ցած մարտ-ապրի­լին վրա­ցա­կան լարին 1 դո­լա­րի դի­մաց 3-3,1 փո­խար­ժեքն ու­ներ, ա­պա ներ­կա­յումս այն 2,6-2,7 կար­գի է: Այ­սինքն` լա­րի­ի նկատ­մամբ դո­լա­րի ան­կու­մը 10-12 տո­կո­սի կար­գի է, ին­չը կրկնա­կի պա­կաս դի­նա­մի­կա է` դրամ-դո­լա­րի հետ հա­մե­մա­տած: Կրկնենք, դո­լա­րի ա­վե­լի մեծ ծա­վալ­ներ են մտել Վրաս­տան, գու­մա­րած, այդ եր­կի­րը չու­նի տնտե­սա­կան այն բո­լոր գերխն­դիր­նե­րը, ո­րոնք առ­կա են Հա­յաս­տա­նում եւ ազ­դում են ա­մեն ին­չի, այդ թվում` դրա­մի կշռի վրա: Այդ ի­րա­վի­ճա­կում հա­կա­ռակ պատ­կե­րը, որ լա­րին ա­վե­լի մեծ չա­փով ար­ժև­որ­վեր, շատ ա­վե­լի տրա­մա­բա­նա­կան կլի­ներ: Բայց, կրկնում ենք, ու­նենք դո­լա­րի հա­մե­մատ կրկնա­կի ա­վե­լի բարձր ար­ժե­ւոր­ման տեմպ, քան լա­րի­ի պա­րա­գա­յում է:

Այս ի­րա­վի­ճա­կը կա­րող էր ո­րո­շա­կի տրա­մա­բա­նու­թյուն ու­նե­նար, ե­թե լա­րի­ի հետ հա­մե­մա­տած դրամի այդ հա­վե­լյալ 10-12 տո­կո­սա­նոց արժեւո­րու­մը բե­րեր երկ­րի ներ­սում գնե­րի անկ­ման: Այ­սինքն, ե­թե ան­ցած տա­րի Վրաս­տա­նում ար­ձա­նագր­վել է 9 տո­կո­սի կար­գի գնաճ (մո­տա­վո­րա­պես այդ­քան էլ Հա­յաս­տա­նում), ա­պա փո­խար­ժե­քա­յին այդ գոր­ծո­նը Հա­յաս­տա­նում պետք է ստեղ­ծեր զրո­յա­կան գնաճ, ե­թե ոչ` գնան­կում: Բայց  չէ, ու­նենք նույն գեր­բարձր գնա­ճը, ինչ աշ­խար­հում է, եւ հենց մի­այն դա նշա­նա­կում է, որ դրա­մի նման ար­ժե­ւո­րու­մը բա­ցա­ռա­պես հա­յաս­տա­նյան ներ­մու­ծող օ­լի­գար­խի­ա­յի շա­հե­րին է ծա­ռա­յել:

Փո­խա­րե­նը, հսկա­յա­կան կո­րուստ­ներ են կրել եւ կրում տե­ղա­կան ար­տադ­րող­նե­րը, ար­տա­հա­նող­նե­րը, նրանց պա­կաս վճա­րած ե­կա­մուտ­նե­րի հաշ­վին` նա­եւ պե­տու­թյու­նը: Մի­այն այս կոր­ծա­նա­րար կո­րուստ­նե­րը թույլ չտա­լու հա­մար էր ԿԲ-ն պար­տա­վոր չե­զո­քաց­նել այն հա­վե­լյալ դո­լա­րա­յին մաս­սան, ո­րը հնա­րա­վոր է, որ ա­ռա­ջա­նար փո­խար­ժե­քի շու­կա­յում: Բայց ոչ, ե­թե ու­նենք լա­րի­ի հա­մե­մատ կրկնա­կի ա­վել փո­խար­ժե­քա­յին ա­ճի տեմ­պեր, դա մի­ան­գա­մայն հա­կա­ռա­կի մա­սին է խո­սում:

Այս­պի­սով, ստա­նում ենք ա­մե­նա­հա­վա­նա­կան տար­բե­րա­կը` ու­նենք մի­ան­գա­մայն ար­հես­տա­կան փո­խար­ժեք: Ըստ ա­մե­նայ­նի, հա­նուն նրա, որ ներ­մու­ծող օ­լի­գար­խի­ան հսկա­յա­կան գեր­շա­հույթ­ներ կոր­զի, ո­րը, ի­հար­կե, ա­ռանց «կիս­վե­լու» չի լի­նում: Որ այս  ա­մե­նը երկ­րի եւ ժո­ղովր­դի  «հերն ա­նի­ծում է», մաս­նա­վո­րա­պես, դրսից փո­խան­ցում­ներ ստա­ցող, դրսի վրա աշ­խա­տող մեր հայ­րե­նա­կից­նե­րի իս­կա­կան թա­լան է, այլ բան մտա­ծել չես կա­րող: Չնա­յած, ա­ռանց սրա էլ երկ­րի «հերն այն­պես են ա­նի­ծել», որ նման ան­նա­խա­դեպ թա­լանն ար­դեն չի էլ ե­րե­ւում: Չնա­յած, նման փո­խար­ժե­քը մի օր պայ­թե­լու է, եւ դա կդառ­նա այն­պի­սի հար­ված, որ մեծ հարց  է` հա­յաս­տա­նյան տնտե­սու­թյան ներ­կա­յիս խղճուկ մնա­ցորդ­նե­րը մին­չեւ վերջ չե՞ն ոչն­չա­նա:

Ս. ԱԲՐԱ­ՄՅԱՆ