Մերձավոր Արեւելքում արմատական փոփոխությունները Հայաստանը չեն շրջանցի

Վրա­ցա­կան «հե­ղա­փո­խու­թյու­նը» կար­ծես թե կանգ է ա­ռել: Ա­մեն դեպ­քում, եր­կու-երեք օր տե­ւած զանգ­վա­ծա­յին գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րը, ո­րոնք ար­դեն սկսում է­ին ակ­տիվ բա­խում­նե­րի տեսք ստա­նալ` պետու­թյան գլխին կա­խե­լով քա­ղաքա­ցի­ա­կան պա­տե­րազ­մի ռե­ալ վտան­գը, ներ­կա­յումս գո­նե տե­սա­նե­լի չէ:

ՈՒՐ ՀԱ­ՍԱՎ ՎՐԱ­ՑԱ­ԿԱՆ «ՀԵ­ՂԱ­ՓՈ­ԽՈՒ­ԹՅՈՒ­ՆԸ»

Թե ինչ է կա­տար­վում այս օ­րե­րին Վրաս­տա­նում, ին­չու «հե­ղա­փո­խա­կան­նե­րը» կանգ ա­ռան, կան տար­բեր վար­կած­ներ: Սկսած նրա­նից, որ բո­ղո­քող­նե­րը հա­սան ի­րենց ու­զա­ծին` ար­գե­լա­փա­կե­ցին «Օտա­րերկ­րյա գոր­ծա­կալ­նե­րի» մա­սին օ­րեն­քը, վեր­ջաց­րած, որ վրա­ցա­կան իշ­խա­նու­թյուն­նե­րը գնա­լով զի­ջում­նե­րի, նա­եւ ուժ եւ վճռա­կա­նու­թյուն ցու­ցա­բե­րե­ցին` կան­խե­լով հե­տա­գա ծանր զար­գա­ցում­նե­րը: Ի­հար­կե, այս բո­լոր գոր­ծոն­ներն էլ ինչ-որ չա­փով ազ­դե­ցին ի­րա­վի­ճա­կի վրա: Սա­կայն ո­րոշ նյո­ւանս­ներ, ո­րոնց մա­սին ար­դեն խո­սե­լու ա­ռիթ ու­նե­ցել ենք, թե­րեւս հիմ­նա­կան ազ­դող գոր­ծոնն է­ին: Եվ ա­ռա­ջին հեր­թին այն, որ «հե­ղա­փո­խու­թյան» թի­կուն­քին կանգ­նած ա­մե­րի­կա­ցի­նե­րը կար­ծես թե մեկ բան հաս­կա­ցան. այս տար­բե­րա­կով կստա­նան ոչ թե իշ­խա­նա­փո­խու­թյուն, այլ ընդ­հուպ` քա­ղա­քա­ցի­ա­կան պա­տե­րազմ, ո­րը ո­րե­ւէ օ­գուտ չի տա: Այ­սինքն, խնդի­րը Վրաս­տա­նում հա­կա­ռու­սա­կան երկ­րորդ ճա­կատ բա­ցելն է, ո­րի հա­մար պետք է անցն­ցում իշ­խա­նա­փո­խու­թյուն: Բայց քա­ղա­քա­ցի­ա­կան պա­տե­րազ­մի տար­բե­րա­կի դեպ­քում Վրաս­տանն այն կար­գի կթու­լա­նա, որ երկ­րորդ ճա­կատ բա­ցե­լը դեռ մի բան էլ կա­րող է Մոսկ­վա­յի օգ­տին աշ­խա­տել. թու­լա­ցած Վրաս­տա­նը վե­րահս­կո­ղու­թյան տակ առ­նե­լու հա­մար ռու­սա­կան բա­նա­կից հաշ­ված օ­րեր կպա­հան­ջի:

Բա­ցի այդ, ինչ­պես ար­դեն ներ­կա­յաց­նե­լու ա­ռիթ ու­նե­ցել ենք, ա­ռանց Թուր­քի­ա­յի մաս­նակ­ցու­թյան երկ­րորդ ճա­կատն ա­մեն տար­բե­րա­կով  է ա­նի­մաստ: Վրաս­տանն ան­կախ նրա­նից, թե քա­ղա­քա­ցի­ա­կան պա­տե­րազմ ու­նի, թե` ոչ, ռազ­մա­կան ա­ռու­մով այս պա­հին էլ այն ու­ժը չէ, որ կա­րո­ղա­նա գո­նե նվա­զա­գույն դի­մադ­րու­թյուն ցույց տալ ան­գամ ներ­կա բարդ վի­ճա­կում գտնվող ռու­սա­կան բա­նա­կին: Դա պարզ հաս­կա­նում են նա­եւ ոչ մի­այն վրա­ցա­կան իշ­խա­նու­թյուն­նե­րը, այլ նա­եւ՝ բնակ­չու­թյու­նը: Այ­սինքն, ինչ­քան էլ ակ­տիվ «հեղա­փո­խու­թյան» պատ­րանք կար, սա­կայն փաստն այն է, որ բո­ղո­քա­վոր­նե­րի շար­քե­րը բա­վա­կա­նին նոսր է­ին եւ այդ­պես էլ մնա­ցին. 20-30 հա­զար մարդ, ո­րից հա­զիվ 3-5 հա­զարն էր ակ­տիվ բա­խում­նե­րի պատ­րաստ: Ընդ ո­րում, թե­եւ ան­գամ Ուկ­րա­ի­նա­յում կռվող վրա­ցի վարձ­կան­նե­րի մեկ-երկու խումբ ու­ղար­կե­ցին Թբի­լի­սի` ժո­ղովր­դին ակ­տիվ կռվի մղե­լու հա­մար, սա­կայն ան­գամ դա է­ֆեկ­տի­վու­թյամբ չփայ­լեց: Ժո­ղո­վուր­դը պար­զա­պես չի ցան­կա­նում ուկ­րա­ի­նա­ցի­նե­րի վի­ճա­կում հայտն­վել, ու դա ան­կախ այն բա­նից, թե ով ինչ վե­րա­բեր­մունք ու­նի ՌԴ-ի կամ Ա­րեւ­մուտ­քի նկատ­մամբ:

Ա­ռա­վել եւս, որ վրա­ցա­կան իշ­խա­նու­թյուն­նե­րը հենց այդ ազ­դակ­ներն է, որ մի գլուխ հղում են ժո­ղովր­դին. երկ­րորդ ճա­կատ խա­ղա­լը կլի­նի կոր­ծա­նա­րար: Նույն բա­նը նա­խօ­րե­ին, երբ կրքե­րը ո­րո­շա­կի­ո­րեն թու­լա­ցել է­ին, պնդեց նա­եւ վար­չա­պետ Ղա­րի­բաշ­վի­լին` հա­տուկ ընդգ­ծե­լով, որ Զե­լենս­կին (պետք է հաս­կա­նալ` Զե­լենս­կու տե­րե­րը) փոր­ձում է Թբի­լի­սին ներ­քա­շել Ռու­սաս­տա­նի հետ հա­կա­մար­տու­թյան մեջ՝ հա­նուն իր շա­հե­րի: Ա­վե­լին, նա ա­վե­լորդ ան­գամ մատ­նան­շեց, որ նույ­նիսկ Սա­ա­կաշ­վի­լուն Վրաս­տան ու­ղար­կե­լով, հենց նույն նպա­տակն էր դրված. «Սա­ա­կաշ­վի­լի­ին կազ­մա­կերպ­ված կեր­պով ու­ղար­կե­ցին, հիմ­նա­կան նպա­տակն այս­տեղ հե­ղաշր­ջում ա­նելն ու ճիշտ պա­հին եր­կի­րը պա­տե­րազ­մի մեջ ներ­քա­շելն էր: Մենք այ­սօր դրա­նում չենք կաս­կա­ծում»: Ու ե­թե դա ստաց­վի, ա­պա Վրաս­տա­նը «կդառ­նար երկ­րորդ Մա­րի­ու­պո­լը»: Ու ըն­դա­մե­նը նրա հա­մար, որ. «Ուկրա­ի­նան ժա­մա­նակ շա­հեր»: Իսկ վրա­ցի­ներն այն­քան խելք ու­նեն, որ հա­նուն չգի­տես ում շա­հե­րի չդառ­ան «երկրորդ Մա­րի­ու­պո­լը»:

ՄԵՐ­ՁԱ­ՎՈՐ Ա­ՐԵ­ՎԵԼ­ՔԻ ՆՈՐ ԴԻ­ՄԱ­ԳԻ­ԾԸ

Այլ հարց, ե­թե հա­ջող­վի Թուր­քի­ա­յին ներ­քա­շել երկ­րորդ ճա­կա­տի մեջ. դա կա­րող է այլ տրա­մադ­րու­թյուն­ներ ստեղ­ծել նա­եւ Վրաս­տա­նում, ե­թե հե­ռան­կա­րա­յին հա­մա­րեն երկ­րորդ ճա­կա­տի մի­ջո­ցով Աբ­խա­զի­ան եւ Հա­րա­վա­յին Օ­սե­թի­ան գրա­վե­լու հար­ցը: Սա­կայն Թուր­քի­ա­յին երկ­րորդ ճա­կա­տի մեջ ներ­քա­շե­լու հա­մար ա­մե­րի­կա­ցի­նե­րը նախ պետք է կա­րո­ղա­նան այն­տեղ հաս­նել իշ­խա­նա­փո­խու­թյան, ո­րը, ի դեպ, բա­վա­կա­նին մշու­շոտ դար­ձավ այն բա­նից հե­տո, երբ ընդ­դի­մու­թյու­նը սկսեց ուղ­ղա­կի­ո­րեն խո­սել Ռու­սաս­տա­նի եւ Ի­րա­նի հետ հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րի փչաց­նե­լու եւ ա­մե­րի­կյան վե­րահս­կո­ղու­թյան դաշտ վե­րա­դառ­նա­լու մա­սին: Ա­ռա­վել եւս, որ զու­գա­հե­ռա­բար տե­ղի ու­նե­ցավ նա­եւ այն­պի­սի ա­ռանց­քա­յին շրջա­դարձ, ո­րը կա­րող է հիմ­քից փո­խել ողջ տա­րա­ծաշր­ջա­նա­յին աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան դի­մա­գի­ծը:

Խոս­քը՝ Չի­նաս­տա­նի միջ­նոր­դու­թյամբ Ի­րա­նի եւ Սա­ու­դյան Ա­րա­բի­ա­յի ստո­րագ­րած հա­մա­ձայ­նագ­րի մա­սին է: Ա­ռա­ջին հա­յաց­քից է­ա­կան բան չկա. Ի­րանն ու Սա­ու­դյան Ա­րա­բի­ան ո­րո­շել են վե­րա­կանգ­նել դի­վա­նա­գի­տա­կան հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րը, դես­պա­նատ­նե­րը եւ գնալ հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րի կար­գա­վոր­ման ուղ­ղու­թյամբ: Սա­կայն ի­րա­կա­նում սա ըն­դա­մե­նը եր­կու տա­րա­ծաշր­ջա­նա­յին պե­տու­թյուն­նե­րի խնդիր չէ: Նախ, այս երկր­նե­րը իս­լա­մի եր­կու թե­ւե­րի ա­ռաջ­նորդ­ներն են, այ­սինքն, խոս­քը նա­եւ շի­ա­նե­րի եւ սու­նի­նե­րի մի­ջեւ կոմպ­րո­մի­սա­յին հե­ռան­կար­նե­րի մա­սին է: Հա­ջոր­դը, այս երկր­նե­րի ներ­կա թշնա­ման­քի հաշ­վին ԱՄՆ-ն ու Իս­րա­յե­լը պահ­պա­նում է­ին ի­րենց մո­նո­պոլ դիր­քե­րը տա­րա­ծաշր­ջա­նում: Նա­եւ, Ի­րա­նին ռազ­մա­կան հար­ված հասց­նե­լու գոր­ծըն­թա­ցում սու­նի մահ­մե­դա­կան­նե­րը դի­տարկ­վում է­ին որ­պես շի­ա­նե­րի դեմ պա­տե­րազ­մում «թնդա­նո­թի մսի» դե­րում:

Ու հի­մա, ե­թե Ի­րանն ու Սա­ու­դյան Ա­րա­բի­ան մին­չեւ վերջ հասց­նեն այս կոմպ­րո­մի­սա­յին գոր­ծըն­թա­ցը, ա­պա ԱՄՆ-ն ու Իս­րա­յե­լը կորց­նում են թվարկ­ված բո­լոր ա­ռա­վե­լու­թյուն­նե­րը: Հա­ջոր­դը, այդ գոր­ծար­քով Պե­կի­նը ցույց տվեց, որ Մեր­ձա­վոր Ա­րե­ւել­քում ու­նի մեծ կշիռ, ին­չը ԱՄՆ-ի աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան մո­նո­պո­լի­ա­յին հասց­ված ծանր հար­ված է: Ա­ռա­վել եւս, որ մեկ այլ նման հար­ված էլ գա­լիս է Ռու­սաս­տա­նից` սկսած սի­րի­ա­կան պա­տե­րազ­մում ստանձ­նած դե­րա­կա­տա­րու­մից, Ի­րա­նի հետ հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րից  եւ հի­մա էլ Թուր­քի­ա­յի եւ Սի­րի­ա­յի միջ­նոր­դի դեր է ստանձ­նում:

Խո­շոր հաշ­վով, ե­թե այս ամ­բող­ջը ծրագր­ված ա­վար­տին հաս­նի, ա­պա ԱՄՆ-ին կմնա մի­այն` «հա­վա­քել ճամպ­րուկ­նե­րը» եւ հե­ռա­նալ Մեր­ձա­վոր Ա­րե­ւել­քից: Թե­րեւս հենց այդ հե­ռան­կար­նե­րի ար­դյունքն է այս օ­րե­րին Իս­րա­յե­լում ծա­վալ­վող ան­նա­խա­դեպ զանգ­վա­ծա­յին, ո­րոնք շատ փոր­ձա­գետ­ներ հա­մա­րում են հրե­ա­կան աշ­խար­հի ա­րեւմ­տյան հատ­վա­ծի կող­մից «Իսրա­յել պե­տու­թյուն» ծրագ­րից, այն է` պե­տա­կա­նու­թյու­նից հրա­ժար­վե­լու քա­ղա­քա­կա­նու­թյուն, ո­րի դեմ փոր­ձում են պայ­քա­րել պե­տա­կա­նու­թյու­նը պա­հե­լու կողմ­նա­կից­նե­րը: Սա­կայն դա­տե­լով նրա­նից, որ ակ­ցի­ա­նե­րի մաս­նա­կից­նե­րի թիվն ար­դեն անց­նում է կես մի­լի­ո­նից, կա տպա­վո­րու­թյուն, որ պե­տա­կա­նու­թյու­նից հրա­ժար­վող­նե­րի դիր­քերն ա­վե­լի շա­հե­կան են: 

ԹՈՒՐ­ՔԻ­ԱՆ ԿԳՆԱ՞ «ԵՐԿՐՈՐԴ ՃԱ­ԿԱ­ՏԻ»

Կարճ ա­սած, Մեր­ձա­վոր Ա­րե­ւել­քում վե­րահս­կո­ղու­թյու­նը պա­հե­լու ԱՄՆ-ի ներ­կա հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րը դար­ձել են ա­ռա­վել քան մշու­շոտ: Ա­մե­րի­կա­ցի սե­նա­տոր Բիլ Հա­գերթն ի­րա­վի­ճա­կին այս մի­ան­գա­մայն ըն­դու­նե­լի գնա­հա­տա­կանն է տվել. «Կար ժա­մա­նակ, երբ Մի­ա­ցյալ Նա­հանգ­նե­րին չէր կա­րե­լի ան­տե­սել: Բայց Բայ­դե­նի հա­ճախ ա­նար­դյու­նա­վետ վար­չա­կազ­մը փչաց­րեց դա: Բայ­դե­նը թույլ տվեց Չի­նաս­տա­նին դառ­նալ նոր միջ­նորդ ուժ Մեր­ձա­վոր Ա­րեւ­ել­քում: Սա Ա­մե­րի­կա­յի ան­կումն է Բայ­դե­նի օ­րոք...»: Ու դա չա­փա­զան­ցու­թյուն չէ, հաշ­վի առ­նե­լով, որ Մեր­ձա­վոր Ա­րե­ւելք ա­սե­լով՝ հաս­կաց­վում է նավ­թի հա­մաշ­խար­հա­յին հիմ­նա­կան պա­հես­տա­րան, եւ հի­մա հար­վա­ծի տակ է բուն նավ­թա­դո­լար հաս­կա­ցու­թյու­նը, ո­րին փո­խա­րի­նե­լու կգա նավ­թա­յո­ւա­նը` բո­լոր հե­տե­ւանք­նե­րով հան­դերձ:

Վա­շինգ­տո­նը կա­րո՞ղ է կան­խել այս հե­ռան­կար­նե­րը: Քա­ղա­քա­կան քայ­լե­րով  ի­րա­վի­ճակ փո­խել չի ստաց­վում. հի­շենք Բայ­դե­նի` Մեր­ձա­վոր Ա­րե­ւելք կա­տա­րած խայ­տա­ռակ այ­ցը: Ռազ­մա­կան ա­ռու­մով խնդրի լու­ծու­մը եւս տես­նե­լի չէ: Լավ, ա­սենք ԱՄՆ-ն պա­տե­րազմ սկսեց, ինչ­պես, օ­րի­նակ, Ի­րա­քի պա­րա­գա­յում էր: Լա­վա­գույն դեպ­քում դա կա­րող է վե­րած­վել Իս­րա­յե­լի դեմ ողջ իս­լա­մա­կան աշ­խար­հի ար­շա­վին, բայց  ար­դեն թի­կուն­քին ու­նե­նա­լով Ի­րա­նի ռազ­մա­կան պո­տեն­ցիալն ու չին-ռու­սա­կան դա­շին­քը: Վա­տա­գույն դեպ­քում դա Եր­րորդ աշ­խար­հա­մարտ է: Մի­ա­ժա­մա­նակ, ԱՄՆ-ն Ուկ­րա­ի­նա­յում ար­դեն իսկ փաս­տա­ցի պա­տե­րազ­մի մեջ է: Օ­րա­կար­գում է Թայ­վա­նում Չի­նաս­տա­նի հետ բախ­ման մեջ մտնե­լու հե­ռան­կա­րը: Եվ ե­թե Մեր­ձա­վոր Ա­րե­ւել­քը վե­րած­վի եր­րորդ ճա­կա­տի, Վա­շինգ­տոնն ան­նա­խան­ձե­լի վի­ճա­կում է հայտն­վե­լու:

Ի՞նչ ու­ղի կընտ­րի ԱՄՆ-ն, դժվար է ա­սել: Իշ­խող ուլտ­րա­լի­բե­րաստ­նե­րից, ի­հար­կե, ա­մեն բան սպա­սե­լի է: Սա­կայն նրանք եւս հաս­կա­նում են, թե ինչ ա­սել է Եր­րորդ հա­մաշ­խար­հա­յին պա­տե­րազմ: Այ­սինքն, ինչ-որ մի սահ­ման կփոր­ձեն բազ­մա­կող­մա­նի ճնշում­ներ սկսել, մի­գու­ցե նա­եւ Թայ­վա­նի թե­ման այս պա­հին սրել: Սա­կայն Վա­շինգ­տո­նում պետք է որ պարզ գի­տակ­ցեն, որ այս ա­մե­նով Չի­նաս­տանն ազ­դա­րա­րեց, որ գործ­նա­կա­նում է մտնում մեծ խա­ղի մեջ: Իսկ Վա­շինգ­տո­նի հա­մար կա այն գերխն­դի­րը, որ Ուկ­րա­ի­նա­յի թե­ման չվեր­ջաց­րած, նա­եւ Չի­նաս­տա­նի հետ ու­ղիղ բախ­ման գնա­լը կա­րող է մա­հա­ցու լի­նել: Բայց ե­թե այս պա­հին չշրջվի Չի­նաս­տա­նի դեմ, ա­պա վա­ղը-մյուս օ­րը կա­րող է շատ ուշ լի­նել: Կա­րո՞ղ է շատ ա­րագ փա­կել Ուկ­րա­ի­նա­յի հար­ցը: Ի­հար­կե, ե­թե հետ քաշ­վի: Սա­կայն դա էլ կդառ­նա Մոսկ­վա­յի մեծ հաղ­թա­նա­կը, որն այն աս­տի­ճան կնվա­զեց­նի ԱՄՆ-ի մի­ջազ­գա­յին կշի­ռը, որ մի­գու­ցե առ­հա­սա­րակ ա­նի­մաստ դառ­նա Չի­նաս­տա­նի հետ բա­խու­մը: Ա­ռա­վել եւս, որ կա Մոսկ­վա-Պե­կին դա­շին­քը (նա­խա­գահ Սին պար­տաստ­վում է Մոսկ­վա այ­ցե­լել), գու­մա­րած Ի­րա­նը, եւ այլն:

Եվ ի­հար­կե, այս ի­րո­ղու­թյուն­նե­րը  չեն կա­րող շրջան­ցել նա­եւ Թուր­քի­ա­յին, այդ թվում` սպաս­վող ընտ­րու­թյուն­նե­րը: Կկա­րո­ղա­նա՞ նման ի­րա­վի­ճա­կում, երբ նա­եւ Թուր­քի­ա­յում կա բա­վա­կա­նին ծա­վա­լուն հա­կա­ա­մե­րի­կա­նիզմ, իշ­խա­նու­թյան բե­րել ու­ժե­րի, ո­րոնք էս գլխից են խո­սում տա­րա­ծաշր­ջա­նա­յին ըն­թաց­քին հա­կա­դիր կուր­սի մա­սին, ո­րը, խո­շոր հաշ­վով, նշա­նա­կում է նա­եւ ողջ իս­լա­մա­կան աշ­խար­հի հետ հա­կադր­վել: Բարդ է, ինչ­քան էլ որ Էր­դո­ղա­նի վար­կա­նի­շը շատ ցածր է:

Իսկ ե­թե չստաց­վի, ա­պա նա­եւ ռուս­նե­րի դեմ կով­կա­սյան հար­թա­կում երկ­րորդ ճա­կատ բա­ցե­լու հե­ռան­կար­ներն են մնա­լու խիստ ցածր:

ՔԵ­ՐՈԲ ՍԱՐԳ­ՍՅԱՆ