Ինչո՞ւ «խաղաղության պայմանագիրը» չի ստորագրվում» եթե ամեն բան պայմանավորված է

Ա­սել, թե Թուր­քի­ա­յի նա­խա­գա­հա­կան ընտ­րու­թյու­ննե­րը Հա­յաս­տա­նում մեծ ու­շադ­րու­թյուն է­ին ա­ռա­ջաց­րել, մի բան էլ մեղմ կլի­ներ: Ին­չո՞ւ, թե­րեւս դրա ա­մե­նա­տե­ղին բա­ցատ­րու­թյու­նը տվել է է­կո­նո­մի­կա­յի նախ­կին նա­խա­րար Կա­րեն Ճշմա­րի­տյա­նը. «Այս ա­մե­նի ա­մե­նա­սար­սա­փե­լի հե­տեւ­անքն այն է, որ հայ հա­սա­րա­կու­թյու­նը քննար­կում է բազ­մա­դա­րյա թշնա­մի-հա­րեւան երկ­րում հա­մա­պե­տա­կան ընտ­րու­թյուն­նե­րի թե­ման: 100 տա­րուց ա­վե­լի է նման պատ­կեր չէր ե­ղել, քա­նի որ այն­քան ա­պա­հով եւ անվ­տանգ է ապ­րել հայ հա­սա­րա­կու­թյու­նը, որ եր­բե­ւէ ու­շադ­րու­թյան չի ար­ժա­նաց­րել նման ի­րա­դար­ձու­թյուն­նե­րը: Ող­բա­լի է…»:

ԿԱ­ՊԻ­ՏՈՒ­ԼՅԱ­ՑԻ­ԱՆ ՇԱ­ՐՈՒ­ՆԱԿ­ՎՈՒՄ Է

Ա­յո, ան­գամ հետ­խորհր­դա­յին ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նում թե ով կլի­նի Թուր­քի­ա­յի ղե­կա­վա­րը, հայ հա­սա­րա­կու­թյան հա­մար ա­ռաջ­նա­յին հե­տաքրք­րու­թյան թե­մա չէր: Պատ­ճառն էլ հաս­կա­նա­լի է. ով էլ լի­ներ, Հա­յաս­տա­նում ժո­ղո­վուրդն ի­րեն զգում էր գրե­թե նույն­քան պաշտ­պան­ված: Ու այն, որ հի­մա հա­մա­տա­րած քննարկ­վում է, թե Թուր­քի­ա­յի որ ղե­կա­վարն է Հա­յաս­տա­նի հա­մար ա­վե­լի ցան­կա­լի, հեր­թա­կան ա­պա­ցույցն է, թե նի­կո­լյան խուն­տան ինչ կա­տաստ­րո­ֆիկ վի­ճա­կի է հասց­րել Հա­յաս­տա­նի անվ­տան­գու­թյան հար­ցը:

Ի­րա­կա­նում, թե­ թուր­քա­կան որ կա­ռա­վար­ման հա­մա­կարգն է մեզ ա­վե­լի ձեռն­տու՝ էր­դո­ղա­նա­կա՞նը, թե՝ ընդ­դի­մա­դիր ու­ժե­րի, դեռ կհաս­նենք: Մինչ այդ, ֆիք­սենք. մինչ Թուր­քի­ա­յում ընտ­րող­նե­րը փոր­ձում է­ին տալ այդ երկ­րում իշ­խա­նութ­յուն փոխ­վել-չփոխ­վե­լու հար­ցի պա­տաս­խա­նը, Նի­կո­լը հեր­թա­կան ծան­րա­գույն հար­վա­ծը հասց­րեց Հա­յաս­տա­նին ու Ար­ցա­խին: Բնա­կա­նա­բար, նկա­տի ու­նենք բրյու­սե­լյան հեր­թա­կան հան­դի­պու­մը, որ­ի ար­դյունք­նե­րը թե­եւ կան­խա­տե­սե­լի է­ին, բայց է­լի հե­տաքրք­րու­թյուն ներ­կա­յաց­նում է գո­նե նրա­նով, որ մի քա­նի փաս­տեր պարզ ու ոչ եր­կի­մաստ կեր­պով հրա­պա­րա­կայ­նաց­վե­ցին: Այն կար­գի պարզ, որ նա­եւ ար­տա­քին փոր­ձա­գի­տա­կան աղ­բյուր­նե­րին է մի­ան­շա­նակ եզ­րա­հան­գում­նե­րի հնա­րա­վո­րու­թյուն տվել: Օ­րի­նակ, հե­ղի­նա­կա­վոր ռազ­մա­կան թղթա­կից Յու­րի Կո­տե­նո­կը, ով, չմո­ռա­նանք, մեծ սրտա­ցա­վու­թյուն ու­նի Հա­յաս­տա­նի հան­դեպ (հի­շեց­նենք 44-օրյա պա­տե­րազ­մի ժա­մա­նակ Շու­շի­ի Ղա­զան­չե­ցոց ե­կե­ղե­ցուն ա­զե­րի­ա­կան ա­նօ­դա­չո­ւի հար­վա­ծի հե­տեւան­քով նրա վի­րա­վոր­վե­լու փաս­տը), հե­տե­ւյալ դա­ռը մեկ­նա­բա­նու­թյամբ հան­դես ե­կավ. «Այն հա­յե­րը, ով­քեր դեռ խիղճ ու­նեն, զար­մա­ցած են. Փա­շի­նյա­նը կրկին (որե­րորդ ան­գամ) ճա­նա­չեց Ադր­բե­ջա­նի տա­րած­քա­յին ամ­բող­ջա­կա­նու­թյու­նը, ին­չի մա­սին Բրյու­սե­լում ե­ռա­կողմ (ԵՄ-Փա­շի­նյան-Ալի­եւ) հան­դի­պու­մից հե­տո հայ­տա­րա­րեց Եվ­րա­մի­ու­թյու­նից գոհ սո­դո­միս­տը… Ի՞նչ է դա նշա­նա­կում. Ար­ցա­խի հանձ­նում Ե­րե­ւա­նի կող­մից: Ու­րիշ ի՞նչ խոս­տո­վա­նու­թյուն­ներ պետք է լսեն հա­յե­րը Փա­շի­նյա­նից՝ սա հաս­կա­նա­լու հա­մար: Ար­ցա­խը դա­վա­ճան­վել է ոչ թե հի­մա, այլ ա­վե­լի վաղ, ինչ­պես ինձ թվում է. պարտ­ված պա­տե­րազմ-2020-ին, եւ այժմ դա­ռը հե­տե­ւանք­նե­րի եզ­րա­փա­կիչն է...»:

Ի­հար­կե, հայ­տա­րա­րու­թյու­նը, ո­րով հան­դես ե­կավ եվ­րա­լի­բե­րաստ Շառլ Մի­շե­լը, նման են­թադ­րու­թյան տե­ղիք տա­լիս է: Նախ, նա ֆիք­սեց, թե՝ «Հա­յաս­տա­նը եւ Ադր­բե­ջա­նը հաս­տա­տել են փո­խա­դարձ տա­րած­քա­յին ամ­բող­ջա­կա­նու­թյան ճա­նա­չու­մը 1991թ. Ալ­մա-Աթա­յի հռչա­կագ­րի հի­ման վրա»՝ նշե­լով երկր­նե­րի կոնկ­րետ տա­րածք­ներ: Դրա­նով նա պարզ հաս­կաց­րեց, թե Նի­կոլն ըն­դու­նել է Ադր­բե­ջա­նի տա­րած­քա­յին ամ­բող­ջա­կա­նու­թյու­նը Ար­ցա­խով հան­դերձ: Ու սրա­նից զատ էլ, սույն եվ­րա­լի­բե­րաս­տը նա­եւ նման միտք հնչեց­րեց. «ԵՄ-ն կոչ է ա­նում Բաք­վին մի­ջազ­գա­յին հան­րու­թյան հետ մի­ա­սին ջան­քեր գոր­ծադ­րել Լեռ­նա­յին Ղա­րա­բա­ղի հա­յե­րի ի­րա­վունք­նե­րի եւ անվ­տան­գու­թյան ա­պա­հով­ման հա­մար»: Այ­սինքն, որ ար­ցա­խա­հա­յու­թյան «իրա­վունք­նե­րի եւ անվ­տան­գու­թյան ա­պա­հով­ման» պա­տաս­խա­նա­տուն այ­սու­հետ Բա­քուն է եւ Մի­շե­լի ըն­կա­լած «մի­ջազ­գա­յին հան­րու­թյու­նը», այն է՝ Ա­րեւ­մուտ­քը: Իսկ դա այս մտքին է տա­նում. Բրյու­սե­լը, ի դեմս Մի­շե­լի, այն միտքն է ա­ռաջ տա­նում, որ ար­ցա­խա­հա­յու­թյան «իրա­վունք­նե­րի եւ անվ­տան­գու­թյան ա­պա­հով­ման» հար­ցում ո՛չ Հա­յաս­տա­նին, ո՛չ էլ Ռու­սաս­տա­նին ո­րե­ւէ դեր հատ­կաց­ված չէ: Ու պետք է ըն­դու­նենք, որ Նի­կոլն այդ թե­զին, ո­րը կա­րե­լի է հա­մա­րել նո­յեմ­բե­րի 9-ի հա­մա­ձայ­նագ­րի կոպ­տա­գույն ոտ­նա­հա­րում, հա­վա­նու­թյուն է տվել:

Ի­հար­կե, այս վեր­ջին դրույ­թը նա­եւ հեր­թա­կան ան­գամ է ի ցույց դնում, թե Ա­րեւ­մուտքն ի­րա­կա­նում ինչ խաղ է խա­ղում Ար­ցա­խի շուրջ: Ե­թե Ար­ցա­խի հար­ցով պետք է զբաղ­վեն «Բա­քուն եւ մի­ջազ­գա­յին հան­րու­թյու­նը», ա­պա սա նույնն է, թե ու­ղիղ տեքս­տով ա­սես՝ Ռու­սաս­տան, խա­ղա­ղա­պահ­նե­րիդ վերց­րու եւ հե­ռա­ցիր: Մո­տա­վո­րա­պես այն, ին­չը նի­կո­լյան խուն­տան քա­րո­զում է ար­դեն տե­ւա­կան ժա­մա­նակ, թե՝ խա­ղա­ղա­պահ­ներն ի­րենց պար­տա­կա­նու­թյուն­նե­րը  չեն կա­տա­րում, պետք է մի­ջազ­գա­յին ու­ժեր բե­րել եւ այլն: Ա­սենք, երբ նա­եւ Հա­յաս­տա­նի սահ­ման­նե­րը բա­ցում են դի­տոր­դի ան­վան տակ գոր­ծող եվ­րո­պա­կան «շպի­ոն­նե­րի» հա­մար եւ տե­ւա­կան ժա­մա­նակ մեր­ժում են Հա­յաս­տա­նի սահ­ման­նե­րը, որ­պես ՀԱՊԿ, ռու­սա­կան ու­ժե­րով ամ­րաց­նե­լու ա­ռա­ջար­կը, ըստ է­ու­թյան, մո­տա­վո­րա­պես նույն բա­նին է տա­նում: Այ­սինքն, այս ա­մենն ա­ռանց Մի­շե­լի էլ հաս­կա­նա­լի էր: Պար­զա­պես նա այս ան­գամ խա­ղա­քար­տե­րը լրիվ բա­ցեց՝ պաշ­տո­նա­պես ի ցույց դնե­լով, թե «Բրյու­սե­լի ձե­ւա­չափ» եւ ա­րեւմ­տյան «խա­ղա­ղու­թյան պայ­մա­նագ­րի» ի­րա­կան ի­մաս­տը որն է. Ար­ցա­խի ան­վե­րա­պահ հանձ­նու­մը Ադր­բե­ջա­նին, ընդ ո­րում՝ Հա­յաս­տա­նի ստո­րագ­րու­թյամբ:

Ե­ԹԵ ԾԱ­ԽԵԼ-ՊՐԾԵԼ ԵՆ, ԻՆ­ՉՈ՞Ւ ՉԵՆ ՍՏՈ­ՐԱԳ­ՐՈՒՄ

Սա­կայն այս ա­մե­նով հան­դերձ, դեռ մի շարք է­ա­կան հար­ցեր մնում են: Ա­մե­նա­կա­րե­ւո­րը. ե­թե ա­մեն ինչ ա­վարտ­ված է, Ար­ցա­խը ծա­խել-պրծել են, ին­չո՞ւ չեն ստո­րագ­րում հա­մա­պա­տաս­խան փաս­տա­թուղ­թը: Լավ, ա­սենք Բրյու­սե­լում չստո­րագ­րե­ցին, դա նշա­նա­կո՞ւմ է, որ Մոլ­դո­վա­յում ծրագր­ված ա­ռա­ջի­կա՝ հու­նի­սի 1-ի հան­դիպ­մանը կստո­րագ­րեն: Ե­թե կան նման պլան­ներ, այդ դեպ­քում ինչ­պե՞ս հաս­կա­նանք եվ­րա­լի­բե­րաստ Մի­շե­լի հե­տա­գա պնդում­նե­րը, թե՝ հա­ջորդ ե­ռա­կողմ բա­նակ­ցու­թյուն­նե­րը Բրյու­սե­լում տե­ղի կու­նե­նան հու­լի­սին: Նա­եւ, որ ԵՄ-ն նա­խա­տե­սում է եւս մեկ նմա­նա­տիպ հան­դի­պում հոկ­տեմ­բե­րին՝ Գրա­նա­դա­յում Եվ­րո­պա­կան քա­ղա­քա­կան հա­մայն­քի 3-րդ գա­գաթ­ա­ժո­ղո­վի շրջա­նակ­նե­րում: Այ­սինքն, ե­թե Մոլ­դո­վա­յից հե­տո Ա­լի­ե­ւի եւ Նի­կո­լի եւս եր­կու հան­դի­պում ծրագր­ված է, ու­րեմն հու­նի­սի 1-ի հան­դի­պու­մը վեր­ջա­կե­տը չէ՞:

Բայց այդ դեպ­քում, ե­թե մին­չեւ առն­վազն հոկ­տեմ­բեր հան­դի­պում­ներ են պլա­նա­վոր­ված, ո՞րն է դրա ի­մաս­տը, ե­թե ար­դեն այս պա­հին, դա­տե­լով Մի­շե­լի ա­սած­նե­րից, ա­ռանց­քա­յին հար­ցե­րի շուրջ պայ­մա­նա­վոր­վել են: Այ­սինքն, ե­թե ճիշտ են Մի­շե­լի այդ ա­սած­նե­րը՝ պայ­մա­նա­վոր­վա­ծու­թյուն­նե­րի եւ հե­տա­գա հան­դի­պում­նե­րի ժա­մա­նա­կա­ցույ­ցի մա­սին, ա­պա դա տա­նում է մեր քա­նիցս հայտ­նած մտքին, որ Ա­լի­եւը եւ Նի­կոլն այդ­պի­սով ժա­մա­նա­կի վրա են խա­ղում: Ու դրա ի­մաս­տը կա:

Նախ, քա­նիցս ենք կար­ծիք հայտ­նել, որ ան­գամ Նի­կո­լի վերջ­նա­կան ստո­րագ­րու­թյու­նը, թե՝ Ար­ցախը  ճա­նա­չում է Ադր­բե­ջա­նի մաս, լու­ծում չէ, եւ դա պարզ հաս­կա­նում են բո­լո­րը: Հա­յաս­տա­նը, ա­ռա­վել եւս՝ Նի­կո­լը չէ, որ սկսել է ար­ցա­խյան շար­ժու­մը: Այն սկսվել է Ար­ցա­խում, եւ ա­ռանց ար­ցա­խա­հա­յու­թյան վերջ­նա­կան խոս­քի, որ հա­մա­ձայն է Ադր­բե­ջա­նի կազմ մտնել, այդ շար­ժու­մը չի կա­րող դա­դա­րել: Կա նա­եւ երկ­րորդ տար­բե­րա­կը, որ Ար­ցա­խում հա­յու­թյուն չմնա: Այդ եր­կու պայ­մանն էլ Նի­կո­լի ստո­րագ­րու­թյամբ չի լուծ­վում:

Հաս­կա­նա­լի է, որ ա­մե­նե­ւին էլ պա­տա­հա­կան չէ, որ «բա­նակ­ցու­թյուն­նե­րին» զու­գա­հեռ, ար­հես­տա­կա­նո­րեն թե­ժաց­վում է Ար­ցա­խի ներ­քին մթնո­լոր­տը: Եվ, դա­տե­լով բրյու­սե­լյան այս հան­դիպ­մա­նը զու­գա­հեռ նկատ­վող նե­րար­ցա­խյան գոր­ծըն­թաց­նե­րից, այդ թե­ժաց­ման տեմ­պե­րը փոր­ձում են հնա­րա­վո­րինս մե­ծաց­նել՝ գոր­ծադ­րե­լով նե­րար­ցա­խյան բո­լոր դա­վա­ճա­նա­կան հա­մա­կար­գե­րը:

Նա­եւ Հա­յաս­տա­նում են ակտի­վա­ցել ա­րեւմ­տյան տա­րաբ­նույթ «շպի­ոն­նե­րը» եւ պաշ­տո­նա­կան կա­ռույց­նե­րը, մի կող­մից՝ ՀԱՊԿ-ից Հա­յաս­տա­նի դուրս գա­լու եւ ռուս­նե­րի կող­մից զենք չմա­տա­կա­րա­րե­լու մա­սին, մյուս կող­մից՝ Նի­կո­լին սպառ­նա­լով հե­ղաշր­ջու­մով, ե­թե հան­կարծ փոր­ձի ա­րեւմ­տյան ուղ­ղու­թյու­նից խու­սա­փել: Իսկ ա­հա ա­րեւմ­տյան կա­ռույց­նե­րը նո­րից փոր­ձում են տա­րաբ­նույթ խոս­տում­ներ շռայ­լել, ինչ­պես օ­րի­նակ Հա­յաս­տա­նում ԵՄ պատ­վի­րա­կու­թյան ղե­կա­վար, դես­պան Անդ­րե­ա Վիկ­տո­րինն էր ե­րեկ խո­սում վի­զա­յի ռե­ժի­մի ա­զա­տա­կա­նաց­ման ծրագ­րե­րից: Եվ այս­պես շա­րու­նակ:

Սա­կայն ա­րեւմ­տյան այս բո­լոր մե­խա­նիզմ­նե­րը մինչ այս էլ է­ին ոչ պա­կաս ակ­տի­վու­թյամբ գոր­ծում, սա­կայն գլխավոր խնդի­րը, այն է՝ ռուս խա­ղա­ղա­պահ­նե­րի ներ­կա­յու­թյու­նը լու­ծել դեռ չեն կա­րո­ղա­նում: Ան­գամ այն բա­նից հե­տո, երբ Ար­ցա­խի իշ­խա­նա­կան հա­մա­կար­գը եւս լցրին «շպի­ոն­նե­րով»:

Բո­լորն են հաս­կա­նում, որ խա­ղա­ղա­պահ­նե­րին հե­ռաց­նել կա­րող են այն դեպ­քում, ե­թե մի­այն Ռու­սաս­տա­նը  չու­նե­նա նրանց պա­հե­լու ու­ժա­յին բա­ղադ­րիչ: Իսկ հույ­սնե­րը, որ ուկ­րա­ի­նա­կան պա­տե­րազ­մի հաշ­վին այդ բա­ղադ­րի­չը կթու­լա­նա, գո­նե ներ­կա­յումս ի­րենց չեն ար­դա­րաց­րել: Ա­վե­լին, կա­րող է նա­եւ մի­ան­գա­մայն հա­կա­ռա­կը լի­նել, ա­վե­լի կոնկ­րետ, սա ա­ռա­վել հա­վա­նա­կան տար­բե­րակն է. Կի­ե­ւը եր­կար ժա­մա­նակ խո­սում է հա­կա­հար­ձա­կու­մից, հի­մա կա տպա­վո­րու­թյուն, որ ռուս­նե­րը կա­րո­ղա­նում են ուկ­րա­ի­նա­կան բա­նա­կին հրա­պու­րել՝ անց­նել մասշ­տա­բա­յին գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի: Բայց թե ի՞նչ կլի­նի, ե­թե դա ձա­խող­վի, պետք է որ ինչ­պես Ա­լի­ե­ւի, այն­պես էլ Նի­կո­լի հա­մար ընդ­հուպ՝ անձ­նա­կան ա­ռու­մով ճա­կա­տագ­րա­կան հարց լի­նի: Ու քա­նի դեռ վերջ­նա­կան հստա­կե­ցում չկա ռուս-ամե­րի­կյան հար­թա­կում, Ա­լի­ե­ւի հա­մար վճռա­կան քայ­լե­րի գնա­լը մնում է վի­ճա­կա­խա­ղի պես մի բան: Այ­սինքն, ա­վե­լի լավ է այս պա­հին փոր­ձել մա­նեւ­րել ՌԴ-ի եւ Ա­րեւ­մուտ­քի մի­ջեւ, մին­չեւ ինչ-որ բան հստակ կդառ­նա: Այ­սինքն, ե­թե հի­մա հան­դի­պում են Բրյու­սե­լում, կա նա­եւ մի քա­նի օ­րից արտ­գործ­նա­խա­րար­նե­րի մա­կար­դա­կով Մոսկ­վա­յում հան­դի­պե­լու ծրա­գիր, ո­րին գրե­թե զու­գա­հեռ Նի­կոլն է ՌԴ մեկ­նե­լու:

Իսկ «խա­ղա­ղու­թյան պայ­մա­նա­գիր» կոչ­վա­ծը, այն պա­հին, երբ ստո­րագր­վի, Ա­լի­ե­ւի եւ Նի­կո­լի հա­մար վերջ­նա­կան կողմ­նո­րո­շում ի ցույց դնել է նշա­նա­կե­լու: Ուս­տի, մնում է հան­դի­պել, խո­սել այդ մա­սին՝ հե­տո նո­րից հան­դի­պել-խո­սե­լու պայ­մա­նա­վոր­վա­ծու­թյամբ: Մին­չեւ խա­ռը ժա­մա­նակ­նե­րը կանց­նեն:

ՔԵ­ՐՈԲ ՍԱՐԳ­ՍՅԱՆ