ՊԻՂԾ ԿԱ­ՊԻ­ՏՈՒ­ԼՅԱՆ­ՏԸ ՊԱՏ­ՐԱՍՏ Է ՆԱ­ԵՎ ՈՐ­ԴՈ՞ՒՆ ԶՈ­ՀԱ­ԲԵ­ՐԵԼ ՀԱ­ՆՈՒՆ Ա­ԹՈ­ՌԻ

Պատ­կե­րաց­նո՞ւմ եք այս­պի­սի ի­րա­վի­ճակ` հաղ­թան­դամ, «սպեց­նա­զում» իբր ծա­ռա­յած ե­րի­տա­սար­դը ի­րա­վա­պահ­նե­րին դի­մում տա, իբր ի­րեն փոր­ձել է ա­ռև­ան­գել մի­ջին կազմ­վածք ու­նե­ցող մի կին: Հաս­կա­նա­լի է, չէ՞, որ Հա­յաս­տա­նում կա ըն­դա­մե­նը մեկ այդ­պի­սի ե­րի­տա­սարդ` կա­պի­տու­լյան­տի որ­դի Ա­շո­տի­կը: «Առև­ան­գողն» էլ զոհ­ված զիմ­ծա­ռա­յո­ղի մայր Գա­յա­նե Մար­տի­րո­սյանն է, ում ձեր­բա­կա­լել են և պատ­րաստ­վում են կա­լա­նա­վո­րել... Քննչա­կան կո­մի­տե աստ­վա­ծատ­հաճ հիմ­նար­կու­թյունն էլ տա­րա­ծել է 37 թվա­կա­նի НКВД-ի ո­ճով մի հա­ղոր­դագ­րու­թյուն: Եվ այդ ա­մենն այն պա­հին, երբ հո­ղա­տու Նի­կոլն ան­թա­քույց ճա­նա­չում է Ար­ցա­խը Ադր­բե­ջա­նի կազ­մում...

ՍԱԴ­ՐԱՆ­ՔԻ ԲՈՒՆ ՆՊԱ­ՏԱ­ԿԸ

Նախ հարց է ծա­գում` ին­չո՞ւ է հան­կարծ կրտսեր Փա­շի­նյա­նը հայտն­վում հատ­կա­պես այն վայ­րում, ուր հա­վաք­ված են զոհ­ված հե­րոս­նե­րի ծնող­նե­րը, և ո՞ւմ հոր­դո­րով է այդ­տեղ գնում` դա­վա­ճան հո՞ր, թե՞ ազ­գու­րաց մոր: Մի՞թե ակն­հայտ չէ, որ այդ տե­ղում հայտն­վե­լը կա­րող է տհաճ շա­րու­նա­կու­թյուն ու­նե­նալ, թե՞ կա­պի­տու­լյանտ ծնող­նե­րը ցան­կա­լի են հա­մա­րել հենց տհաճ շա­րու­նա­կու­թյու­նը: Իսկ որ Նի­կոլն ըն­դու­նակ է զո­հա­բե­րել որ­դուն հա­նուն նյու­թա­պաշ­տա­կան նպա­տակ­նե­րի` ինքն է խոս­տո­վա­նել իր «Երկրի հա­կա­ռակ կող­մը» պղծագր­քում: Նման է, որ նրան շատ էր պետք, որ ա­հա­սար­սուռ «հան­ցա­կազ­մով» մի­ջա­դեպ լի­ներ, որ­պես­զի զոհ­ված­նե­րի ծնող­նե­րին քաշք­շեն ա­վե­լի բիրտ, քան ե­ղել է Ե­ռաբ­լու­րում, և ընդ­հան­րա­պես ռեպ­րե­սիվ գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի ա­ռիթ ստեղծ­վի: Դե, մի օր էլ թե­րևս մա­հա­փորձ կբե­մադ­րեն...

ՀՀ նախ­կին օմ­բուդս­մեն Ար­ման Թա­թո­յա­նը գրում է. «Հե­րո­սա­ծին մայ­րը պետք է ան­հա­պաղ ա­զատ ար­ձակ­վի: Ին­չո՞ւ եք ա­զա­տու­թյու­նից զրկել պա­տե­րազ­մում հե­րո­սա­բար ըն­կած զին­վո­րի մո­րը: Ա­զա­տու­թյու­նից զրկե­լու այս ի՞նչ «անհաղ­թա­հա­րե­լի անհ­րա­ժե­շու­թյուն» է հայտ­նա­բեր­վել. ինչ լի­նի, մի­ան­գա­մից ձեր­բա­կա­լում կամ կա­լանք: Ին­չո՞ւ Ե­ռաբ­լու­րում բա­ցար­ձակ ան­թույ­լատ­րե­լի վե­րա­բեր­մուն­քով, բա­ցա­հայտ նսե­մա­ցու­մով բեր­ման  են­թարկ­վե­ցին զոհ­ված զին­ծա­ռա­յող­նե­րի ծնող­նե­րը: Դեռ բա­վա­կան չէ, մի հատ էլ վար­չա­կան վա­րույթ­ներ հա­րուց­վե­ցին ծնող­նե­րի նկատ­մամբ` նրանց քաշք­շե­լով դա­տա­կան գոր­ծըն­թաց­նե­րով` ա­ռանց ո­րև­է ոս­տի­կա­նի պա­տաս­խա­նատ­վու­թյան: Բա­ցա­հայտ է, որ ձեր­բա­կա­լումն է, որ ա­վե­լի նպաս­տեց ա­տե­լու­թյան խոս­քի ա­ճին ու վի­րա­վո­րանք­նե­րին, ա­վե­լի խո­րաց­րեց մարդ­կանց պա­ռակ­տու­մը: Չե՞ք տես­նում ինչ է կա­տար­վում, ի՛նչ բա­ցար­ձակ վի­րա­վո­րանք­նե­րի են են­թարկ­վում Հայ­րե­նի­քին ա­մե­նա­թան­կը տված Հե­րո­սա­ծին ծնող­նե­րը, ա­նարգ­վում է զոհ­ված զին­ծա­ռա­յող­նե­րի հի­շա­տա­կը ի­րա­կան ու կեղծ է­ջե­րից, ի՛նչ աս­տի­ճան են ար­ժեզրկ­վում պե­տու­թյան ամ­րու­թյան հիմ­նա­րար ե­րաշ­խիք­նե­րը` բա­րո­յա­կան ար­ժեք­նե­րը»:

Սա­կայն բուն նպա­տա­կը հենց պա­ռակ­տումն է: Հենց այս պա­հին, երբ գրվում են այս տո­ղե­րը, Շեն­գա­վի­թի դա­տա­րա­նի բա­կում տե­ղի է ու­նե­նում բա­խում ոս­տի­կան­նե­րի և զոհ­ված զին­ծա­ռա­յող­նե­րի ծնող­նե­րի մի­ջև... Քիչ ա­ռաջ Գա­յա­նե Մար­տի­րո­սյա­նի ձեր­բա­կալ­ման բո­ղո­քի քննու­թյու­նը հե­տաձգ­վեց:  Ա­շոտ Փա­շի­նյանն ու զին­վո­րի մայ­րը ա­ռե­րես­վե­ցին. նա­խաքն­նա­կան մար­մինն այս պա­հին մե­ղադ­րանք է ա­ռա­ջադ­րում Գա­յա­նե Մար­տի­րո­սյա­նին: Ա­վե­լի վաղ ՀՀԿ փոխ­նա­խա­գահ Ար­մեն Ա­շո­տյա­նը հրա­պա­րա­կա­յին հոր­դո­րով դի­մել էր Ա­շոտ Փա­շի­նյա­նին. «Ես չգի­տեմ, թե ինչ­պես կդա­սա­վոր­վի քո կյան­քը: Այ­սօր Հա­յաս­տա­նում քո հոր պատ­ճա­ռով բո­լո­րիս կյան­քերն են խեղ­ված, ան­կան­խա­տե­սե­լի, ուր­վա­կա­նան­ման… Բայց մի բան պարզ է. դու պար­տա­վոր ես հետ վերց­նել այդ ան­հե­թեթ բո­ղո­քը: Պար­տա­վոր ես, ո­րով­հե­տեւ ա­ռանց այդ էլ, քո ըն­տա­նիքն իմ ժո­ղովր­դին ան­նե­րե­լի տա­ռա­պանք­ներ ար­դեն պատ­ճա­ռել է եւ շա­րու­նա­կում է պատ­ճա­ռել: Պար­տա­վոր ես, ո­րով­հե­տեւ Նի­կո­լի տղեն ես (պա­րա­դոքս չկա՝ ու­ղիղ կապ է): Պար­տա­վոր ես, ո­րով­հե­տեւ կեն­դա­նի ես մնա­ցել, իսկ քո հոր պատ­ճա­ռով զոհ­ված, քե­զա­նից պայ­ծառ ու լու­սա­վոր տղեր­քը չկան: Մի ծան­րաց­րա քո՝ ա­ռանց այդ էլ բարդ, հո­գե­կան ապ­րում­նե­րով լի կյան­քը: Մենք տի­կին Գա­յա­նե­ի հա­մար կպայ­քա­րենք, ես քե՛զ հա­մար եմ ա­սում»:

Դե բայց պտու­ղը ծա­ռից հե­ռու չի ընկ­նում, և խուն­տան փոր­ձե­լու է ա­ռա­վե­լա­գույ­նը քա­ղել այդ սադ­րան­քից: Պատ­ճառ­ներ ու­նեն` Ռեյ­քյա­վի­կում Նի­կոլն ար­դեն ան­թա­քույց, ա­ռանց «կռու­տիտ­նե­րի» ա­ռաջ տա­րավ Ար­ցա­խը Ադր­բե­ջա­նի տա­րածք ճա­նա­չե­լը: Սահ­մա­նում լար­ված է, զոհ ու­նենք: Գու­մա­րած դրան` ե­րեք (արդեն չորս) տոն­նա կո­կա­ի­նի պատ­մու­թյու­նը, ո­րի մա­սին ամ­բողջ աշ­խարհն է խո­սում: Եվ այդ ա­մե­նը` այն պա­հին, երբ Ան­կա­րա-Բա­քու տան­դե­մը տեն­դա­գին փոր­ձում է օգ­տա­գոր­ծել «հնա­րա­վո­րու­թյան պա­տու­հա­նը», ո­րը շու­տով կփակ­վի:

ՄԻ­ՋԱԶ­ԳԱ­ՅԻՆ ՆԱՐ­ԿՈ­ՄԱ­ՖԻ­Ա­ՅԻ ՄԱՍ ԿԱԶ­ՄԵ­ԼԸ` ԻՇ­ԽԱ­ՆՈՒ­ԹՅԱՆ ՄՆԱ­ԼՈՒ Ե­ՐԱՇ­ԽԻ՞Ք

4 տոն­նա կո­կա­յին` ըն­դա­մե­նը մի քա­նի օ­րում, մեկ մի­լի­արդ դո­լա­րի: Ի­տա­լի­ա­յում 3 տոն­նա­յի առգ­րա­վու­մից հե­տո «հան­կարծ» Ա­ԱԾ-ն հայ­տա­րա­րեց, որ առգ­րա­վել է մեկ տոն­նա:  Հռե­տո­րա­կան հարց` ե­թե ի­տա­լա­կան սկան­դա­լը չլի­ներ, ար­դյո՞ք Ա­ԱԾ-ն հե­տին թվով «կհայտ­նա­բե­րեր»: Եվ ընդ­հան­րա­պես` քա­նի՞ տոն­նա­ներ են ան­ցել մեր երկ­րով: Եվ ո՞ր մի ա­պու­շը կհա­վա­տա, որ դա ե­ղել է ա­ռանց իշ­խա­նու­թյան ի­մա­ցու­թյան...

Եվ ար­դյո՞ք բա­ցի աստ­ղա­բաշ­խա­կան կրի­մի­նալ ե­կա­մուտ­նե­րից, մի­ջազ­գա­յին նար­կո­մա­ֆի­ա­յի մաս կազ­մե­լը իշ­խա­նու­թյան մնա­լու ե­րաշ­խիք չէ: Ի դեպ, նա­և մո­լա­խա­ղե­րի շրջա­նա­ռու­թյունն է հսկա­յա­կան: 2022 թվա­կա­նի 12 ա­միս­նե­րին խա­ղատ­նե­րում կա­տար­վել է 52 մլրդ 777 մլն 837 հա­զար 351 ՀՀ դրա­մի խա­ղադ­րույք, իսկ ին­տեր­նետ շա­հու­մով խա­ղե­րում` 5 տրի­լի­ոն 774 մի­լի­արդ 025 մլն 428 հա­զար 932 ՀՀ դրա­մի խա­ղադ­րույք»: Իսկ որ­քա՞ն խա­ղադ­րույք են ա­րել 2023-ին` մի­այն 2023 թ. ա­ռա­ջին 3 ա­միս­նե­րին, ըստ ՊԵԿ տվյալ­նե­րի, խա­ղատ­նե­րում ար­դեն կա­տար­վել է 25 մլրդ 574 մլն 501 հա­զար 705 ՀՀ դրա­մի խա­ղադ­րույք, իսկ ին­տեր­նետ շա­հու­մով խա­ղե­րում՝ 1 տրի­լի­ոն 312 մլրդ 176 մլն 280 հա­զար 012 ՀՀ դրա­մի խա­ղադ­րույք, այ­սինքն՝ 2021-ին կա­տար­ված ընդ­հա­նուր խա­ղադ­րույք­նե­րի թվի մոտ կե­սը: Ստաց­վում է՝ խա­ղադ­րույք­նե­րի ծա­վալն ա­վե­լա­ցել է:

Բայց հե­տաքր­քիր է նա­և հե­տև­յա­լը` ին­չո՞ւ հենց այս պա­հին «քա­ղա­քա­կիրթ» Եվ­րո­պան ո­րո­շեց «հայտ­նա­բե­րել» այդ տոն­նա­նե­րով թմրա­նյու­թը: Ար­դյո՞ք դա չի հու­շում, որ Նի­կո­լին ու ՔՊ-ին սկսել են հա­մա­րել «от­ра­бо­тан­ный ма­те­ри­ал», և ար­դյո՞ք հի­մա Ստե­փա­նա­կեր­տում ըն­թա­ցող` իշ­խա­նու­թյու­նը Սամ­վել Բա­բա­յա­նին փո­խան­ցե­լու օ­պե­րա­ցի­ան չի վկա­յում, որ քիչ ժա­մա­նակ է մնա­ցել, ու շտա­պում են Ար­ցա­խը «նա­խա­վա­ճառ­քա­յին» վի­ճա­կի բե­րել... Իսկ Սյա­մո­յին իշ­խա­նու­թյուն փո­խան­ցե­լը նշա­նա­կում է իշ­խա­նու­թյունն ու­ղիղ Է­ռա­տո Ան­նա Հա­կո­բյա­նին հանձ­նել: Ըն­թեր­ցող­ներն, ան­շուշտ, չեն մո­ռա­ցել, թե այդ «քաղցր զույ­գը» Ար­ցա­խի բուն­կեր­նե­րից ինչ­պես ա­պա­հո­վեց ծրագր­ված պար­տու­թյու­նը... Հի­մա էլ վերջ­նա­կան կա­պի­տու­լյա՞ցի­ան են ա­պա­հո­վում:

Ի­զուր չէ, որ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյան և Ար­ցա­խի Հան­րա­պե­տու­թյան կու­սակ­ցու­թյուն­ներն օպե­րա­տի­վո­րեն հրա­պա­րա­կե­ցին 9 կե­տա­նոց հայ­տա­րա­րու­թյուն.

1. Ցան­կա­ցած բա­նակ­ցա­յին բո­վան­դա­կու­թյուն, ըստ ո­րի Հա­յաս­տա­նի իշ­խա­նու­թյուն­նե­րը հա­մա­ձայ­նե­լու են, որ Ար­ցա­խը լի­նի Ադր­բե­ջա­նի կազ­մում՝ ան­տե­սե­լով ինք­նո­րոշ­ման ի­րա­վուն­քը, զուրկ է օ­րի­նա­կան հիմ­քից, քան­զի հա­կա­սում է՝

• ՄԱԿ-ի կա­նո­նադ­րու­թյա­նը,

• Հել­սին­կյան եզ­րա­փա­կիչ ակ­տին,

• Ար­ցա­խյան բա­նակ­ցու­թյուն­նե­րի մի­ջազ­գայ­նո­րեն ճա­նաչ­ված մի­ակ ձև­ա­չա­փի՝ Ե­ԱՀԿ Մինս­կի խմբի հա­մա­նա­խա­գահ­նե­րի կող­մից, բա­նակ­ցու­թյուն­նե­րի ըն­թաց­քում ըն­դուն­ված փաս­տաթղ­թե­րին,

• Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյան Սահ­մա­նադ­րու­թյա­նը և օ­րենսդ­րու­թյա­նը,

• Ար­ցա­խի Հան­րա­պե­տու­թյան Սահ­մա­նադ­րու­թյա­նը:

2. Նի­կոլ Փա­շի­նյա­նը ի­րա­վա­սու չէ և ո­րև­է լի­ա­զո­րու­թյուն չու­նի Ար­ցա­խյան բա­նակ­ցու­թյուն­նե­րի և հայ-ադրբե­ջա­նա­կան կար­գա­վոր­ման շուրջ նման պայ­մա­նա­վոր­վա­ծու­թյուն­ներ ձեռք բե­րե­լու և խոս­տում­ներ տա­լու, ա­ռա­վել ևս, որ վեր­ջին խորհր­դա­րա­նա­կան ընտ­րու­թյուն­նե­րի ժա­մա­նակ իր տված խոս­տում­ներն ու կա­ռա­վա­րու­թյան ծրա­գի­րը` Ար­ցա­խյան հա­կա­մար­տու­թյան և հայ-ադրբե­ջա­նա­կան կար­գա­վո­րում­նե­րի հետ կապ­ված, պա­րու­նա­կում են բո­լո­րո­վին այլ դրույթ­ներ, քան հնչեց­վում են մի­ջազ­գա­յին ձև­ա­չա­փով տար­բեր հան­դի­պում­նե­րի ժա­մա­նակ և ո­րև­է ամ­բի­ո­նից պաշ­տո­նա­կան դիր­քո­րո­շում հայտ­նե­լիս:

3. Պետք է բա­ցա­ռել ո­րև­է էքս­տե­րի­տո­րի­ալ կո­մու­նի­կա­ցի­ոն ցան­կա­ցած տի­պի հա­ղոր­դակ­ցում Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյան տա­րած­քով:

4. Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյան և Ար­ցա­խի Հան­րա­պե­տու­թյան ինք­նիշ­խան տա­րածք­նե­րից ան­հա­պաղ պետք է դուրս բեր­վեն ադր­բե­ջա­նա­կան զոր­քե­րը:

5. 2020 թ. նո­յեմ­բե­րի 9-ի հայ­տա­րա­րու­թյու­նից հե­տո հայ ռազ­մա­գե­րի­նե­րի գտնվե­լը ադր­բե­ջա­նա­կան կա­լա­նա­վայ­րե­րում ե­ռա­կողմ հայ­տա­րա­րու­թյան կոպ­տա­գույն խախ­տում է, և նրանց ա­զատ ար­ձա­կու­մը հրա­մա­յա­կան է, այլ ոչ՝ բա­նակ­ցու­թյուն­նե­րի ա­ռար­կա:

6. Բաք­վի և Ստե­փա­նա­կեր­տի մի­ջև ցան­կա­ցած հնա­րա­վոր երկ­խո­սու­թյուն պետք է ի­րա­կա­նաց­նել մի­ջազ­գայ­նո­րեն ճա­նաչ­ված ձև­ա­չա­փով և հստակ ե­րաշ­խիք­նե­րով՝ հիմն­ված կող­մե­րի ի­րա­վա­հա­վա­սա­րու­թյան վրա, սահ­մա­նա­փակ­ված չլի­նե­լով ո­րև­է պար­տադր­ված օ­րա­կար­գով: Ո­րև­է այլ ձև­ա­չափ Ար­ցա­խի ժո­ղովր­դի հա­մար ա­նըն­դու­նե­լի է:

7. Դե­լի­մի­տա­ցի­ա­յի և դե­մար­կա­ցի­ա­յի գոր­ծըն­թաց­նե­րը պետք է ամ­րագ­րեն ա­ռա­ջին Ար­ցա­խյան պա­տե­րազ­մի ար­դյուն­քում տե­ղի ու­նե­ցած փո­խա­դարձ դե­անկ­լա­վի­զա­ցի­ան և պետք է բա­ցա­ռել վե­րա­դարձ անկ­լավ­նե­րին:

8. Մի­ջազ­գա­յին հան­րու­թյան գե­րա­կա պար­տա­վո­րու­թյունն ու ա­ռա­քե­լու­թյու­նը հայ-ադրբե­ջա­նա­կան կար­գա­վոր­ման հար­ցում պետք է լի­նի հրա­դա­դա­րի պահ­պան­ման ե­րաշ­խա­վո­րու­մը, ու­ժի կամ ու­ժի սպառ­նա­լի­քի կի­րառ­ման բա­ցա­ռու­մը, մի­ջազ­գայ­նո­րեն ըն­դուն­ված ձև­ա­չա­փի գոր­ծար­կու­մը, որ­պես բա­նակ­ցա­յին հար­թակ և մի­ջազ­գա­յին ի­րա­վուն­քին հա­մա­հունչ լու­ծում­նե­րի ա­ռա­ջար­կու­մը:

9. Ան­հա­պաղ պետք ա­պա­հո­վել Բեր­ձո­րի (Լա­չի­նի) մի­ջանց­քի ա­պաշր­ջա­փա­կու­մը և նրա լի­ար­ժեք վե­րա­գոր­ծար­կու­մը 2020 թվա­կա­նի նո­յեմ­բե­րի 9-ի հայ­տա­րա­րու­թյամբ ամ­րագր­ված պայ­ման­նե­րին հա­մա­պա­տաս­խան:

Կու­սակ­ցու­թյուն­ներն ամ­րագ­րե­ցին, որ «Ցան­կա­ցած բա­նակ­ցա­յին ար­դյունք, ո­րը կհա­կա­սի այս դրույթ­նե­րին, ա­նըն­դու­նե­լի է ու չի ար­տա­ցո­լում աշ­խար­հաս­փյուռ հա­յու­թյան շա­հե­րը, և Նի­կոլ Փա­շի­նյա­նը կամ ո­րև­է այլ քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչ ի­րա­վա­սու չէ բա­նա­վոր կամ գրա­վոր խոս­տում­ներ տալ կամ պար­տա­վո­րու­թյուն­ներ ստանձ­նել այս օ­րա­կար­գից տար­բեր­վող օ­րա­կար­գով»: Մի­աս­նա­կան կար­միր գծերն ամ­րաց­ված են: Մնում են մի­աս­նա­կան գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րը` խուն­տա­յին իշ­խա­նազր­կե­լու և պե­տա­կան դա­վա­ճա­նու­թյան հա­մար պա­տաս­խա­նատ­վու­թյան են­թար­կե­լու: Դա կեն­սա­կան անհ­րա­ժեշ­տու­թյուն է: Այ­լա­պես մի­ջազ­գա­յին նար­կո­մա­ֆի­ա­յին սեր­տա­ճած այս վիժ­վածք­նե­րը մեզ կպե­տա­կա­նազր­կեն և կդարձ­նեն թուր­քա­կան վի­լա­յեթ:

ՀՈՎ­ՀԱՆ­ՆԵՍ ԳԱ­ԼԱ­ՋՅԱՆ