105 ՏԱՐԻ ԱՆՑ ՎԻ­ՃԱԿՆ Ա­ՎԵ­ԼԻ ԴՐԱ­ՄԱ­ՏԻԿ Է

Մա­յի­սի 29-ին` Պոլ­սի անկ­ման տա­րե­լի­ցին, հան­դի­պել են եր­կու ոչն­չու­թյուն:  Հան­րա­պե­տու­թյան նա­խա­գահ կոչ­վող Վա­հագն Խա­չա­տու­րյա­նը հան­դի­պում է ու­նե­ցել Հա­յաս­տա­նի վար­չա­պետ հոր­ջորջ­ված վիժ­վածք Նի­կոլ Փա­շի­նյա­նի հետ: «Նա­խև­ա­ռաջ, պա­րոն վար­չա­պետ, ու­զում եմ մեկ ան­գամ ևս իմ ա­ջակ­ցու­թյու­նը հայտ­նել Ձեզ և կա­ռա­վա­րու­թյանն այն քա­ղա­քա­կա­նու­թյան վե­րա­բե­րյալ, ո­րը դուք ի­րա­կա­նաց­նում եք կա­ռա­վա­րու­թյան հետ մի­ա­սին, ո­րը միտ­ված է տա­րա­ծաշր­ջա­նում խա­ղա­ղու­թյան հաս­տատ­մա­նը»,- այս­պես սկսեց նա այդ զա­վեշ­տա­լի հան­դի­պու­մը:

«ԽԱ­ՂԱ­ՂՈՒ­ԹՅՈՒՆ», Ա­ՄԵ­ՆԱ­ԱՐ­ԺԵԶՐԿ­ՎԱԾ ԲԱ­ՌԸ

Իսկ գլխա­վոր գե­րա­գույն դա­վա­ճա­նը հետ չմնաց. «Շնոր­հա­կալ եմ մե­ծար­գո պա­րոն նա­խա­գահ, նախ շնոր­հա­կալ եմ ա­ջակ­ցու­թյան խոս­քե­րի, ինչ­պես նա­և հրա­վե­րի հա­մար: Ա­յո, մենք պար­բե­րա­բար հրա­պա­րա­կա­յին ֆոր­մա­տով հան­դի­պում­ներ ենք ու­նե­նում, բայց, ի­հար­կե, ան­գամ­նե­րով շատ նա­և ոչ պաշ­տո­նա­կան հան­դի­պում­ներ ենք ու­նե­նում՝ քննար­կում, խորհր­դակ­ցում ենք, փոր­ձում հաս­կա­նալ, ո­րոնք են լա­վա­գույն լու­ծում­նե­րը մեր երկ­րի հա­մար:

Ի­հար­կե, հա­մա­ձայն եմ Ձեզ հետ, որ այս հրա­պա­րա­կա­յին հան­դի­պում­ներն էլ կա­րև­որ են, որ­պես­զի նա­և մեր ժո­ղո­վուր­դը տես­նի, որ իշ­խա­նու­թյան տար­բեր թև­ե­րի մի­ջև կա ինս­տի­տու­ցի­ո­նալ հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թյուն, փոխ­գոր­ծակ­ցու­թյուն: Մյուս կող­մից էլ շատ կա­րև­որ է, որ իշ­խա­նու­թյան փոխ­գոր­ծակ­ցու­թյան այդ մե­խա­նիզմ­ներն է­ֆեկ­տիվ կեր­պով գոր­ծեն:

Այս ա­ռու­մով, կա­րող եմ վկա­յել, որ ի­րա­պես նա­խա­գահ-խորհր­դա­րան-կա­ռա­վա­րու­թյուն ե­ռյա­կի մի­ջև շատ կոնստ­րուկ­տիվ հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թյուն է հաս­տատ­ված, ին­չը շատ կա­րև­որ է հատ­կա­պես այս շրջա­նում: Նա­և կա­րև­որ եմ հա­մա­րում, որ կա­ռա­վա­րու­թյան քա­ղա­քա­կա­նու­թյուն­նե­րը ո­րո­շա­կի­ո­րեն քննարկ­ված և խորհր­դակց­ված են խորհր­դա­րա­նի, հան­րա­պե­տու­թյան նա­խա­գա­հի հետ, բայց դա, ի­հար­կե, ա­մե­նև­ին էլ պա­տաս­խա­նատ­վու­թյան մա­սին չէ. կա­ռա­վա­րու­թյունն այն լի­ար­ժեք ստանձ­նում է և պետք է ստանձ­նի, բայց ի­մա­նալ նա­և պե­տու­թյան կա­րև­ո­րա­գույն ինս­տի­տուտ­նե­րի կար­ծի­քը այդ հար­ցե­րի վե­րա­բե­րյալ՝ չա­փա­զանց է­ա­կան է»:

Դե, եր­կու ոչն­չու­թյուն, ջան ա­սե­ցին, ջան լսե­ցին: Մինչ­դեռ Մոսկ­վա­յում ա­կա­նա­տես ե­ղանք, թե ինչ­պես Նի­կո­լը իր «կիրթ ըն­կեր» Ա­լի­և­ի հետ պա­սե­րով խա­ղաց, ու հա­մա­ձայն լի­նե­լով հան­դերձ Ար­ցախն Ադր­բե­ջա­նի կազ­մում տես­նե­լու տես­լա­կա­նի հար­ցում, եր­կու ըն­կեր­նե­րով խաղ խա­ղա­ցին ի նպաստ անգ­լո­սաք­սո­նա­կան խա­ղե­րի` Մոսկ­վա­յի «կո­մու­նի­կա­ցի­ա­նե­րի բաց­ման» ծրա­գիրն ար­գե­լա­կե­լու հա­մար:

Սա­կայն Ա­լի­և-Նի­կոլ հով­վե­րգու­թյուն չստաց­վեց: Ինչ­պես և սպա­սե­լի էր` Բա­քուն հենց թու­լու­թյուն տե­սավ, հուպ տվեց մին­չև վերջ: Եվ Ա­րա­բատ Միր­զո­յա­նի ԱԳՆ-ն ստիպ­ված ե­ղավ ար­ձա­նագ­րել. «Ցա­վոք, ձեռք­բեր­ված պայ­մա­նա­վոր­վա­ծու­թյուն­նե­րի և հանձ­նա­ռու­թյուն­նե­րի խախ­տում­ներն այս­քա­նով չեն սահ­մա­նա­փակ­վում: Լեռ­նա­յին Ղա­րա­բա­ղի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րի հետ մի­ջազ­գա­յին մե­խա­նիզ­մի շրջա­նակ­նե­րում երկ­խո­սու­թյուն սկսե­լու փո­խա­րեն՝ Ադր­բե­ջա­նի նա­խա­գա­հը վեր­ջին­նե­րիս սպառ­նում է հաշ­վե­հար­դա­րով և քրե­ա­կան հե­տապնդ­մամբ: Մի­ա­ժա­մա­նակ, ի ցույց է դրվում, որ Ադր­բե­ջա­նը ոչ թե ցան­կա­նում է հաս­ցե­ագ­րել առ­կա խնդիր­նե­րը, այլ ա­ռաջ շարժ­վել «չկան ԼՂ հա­յեր, չկա ԼՂ հիմ­նախն­դիր» սկզբուն­քով: Նման գոր­ծե­լա­ո­ճը հա­կա­սում է նա­և ըն­թա­ցիկ բա­նակ­ցու­թյուն­նե­րի տրա­մա­բա­նու­թյա­նը, այդ թվում` միջ­նոր­դա­կան ա­ռա­քե­լու­թյուն ի­րա­կա­նաց­նող դե­րա­կա­տար­նե­րի՝ կար­գա­վոր­ման վե­րա­բե­րյալ մո­տե­ցում­նե­րին:

Ու­շագ­րավ է, որ Ադր­բե­ջա­նի նա­խա­գա­հը ոչ մի­այն ցե­ղաս­պան սպառ­նա­լիք­ներ է հնչեց­նում ԼՂ բնակ­չու­թյան նկատ­մամբ, այլ նա­և կաս­կա­ծի տակ է դնում ՀՀ ան­կա­խու­թյու­նը և տա­րած­քա­յին ամ­բող­ջա­կա­նու­թյու­նը: Փաս­տա­ցի­ո­րեն, Ադր­բե­ջա­նի նա­խա­գա­հը մար­տահ­րա­վեր է նե­տում ամ­բողջ քա­ղա­քա­կիրթ հան­րու­թյա­նը՝ սպառ­նա­լով ու­ժի կի­րառ­մամբ օ­կու­պաց­նել ՀՀ ինք­նիշ­խան նոր տա­րածք­ներ: Ա­վե­լին, ընդգծ­վում է, որ նույ­նիսկ ԵՄ դի­տոր­դա­կան ա­ռա­քե­լու­թյան ներ­կա­յու­թյու­նը Հա­յաս­տա­նի և Ադր­բե­ջա­նի մի­ջև մի­ջազ­գա­յին սահ­մա­նի եր­կայն­քով չի կա­րող կանգ­նեց­նել Հա­յաս­տա­նի նկատ­մամբ Ադր­բե­ջա­նի տա­րած­քա­յին պա­հանջ­նե­րը բա­վա­րա­րե­լու նկրտում­նե­րը»:

105 ՏԱ­ՐԻ ԱՆՑ` ՆՈՒՅՆ ՄԱՐ­ՏԱՀ­ՐԱ­ՎԵՐ­ՆԵ­ՐԸ

Եվ հի­մա` կրկին նույն վի­ճա­կը, ինչ 105 տա­րի ա­ռաջ, երբ քա­ղա­քա­կան էլի­տան ան­հաս­կա­նա­լի խա­ղեր էր խա­ղում Թիֆ­լի­սում, իսկ ռազ­մա­կան է­լի­տան ո­րո­շում է կա­յաց­նում կռվել և հաղ­թել: Ադր­բե­ջա­նա­գետ Տա­թև Հայ­րա­պե­տյա­նը Տե­լեգ­րա­մի իր ա­լի­քում գրում է. «Քա­նի որ Փա­շի­նյա­նը խնդիր­ներ ու­նի` Ա­լի­և­ի ե­լույ­թը հաս­կա­նա­լու հետ կապ­ված, ա­սեմ` ի­մա­նա` Ա­լի­և­ը տվել է այն խա­ղա­ղու­թյան բնու­թա­գի­րը, ո­րը մեզ ա­ռա­ջարկ­վում է «վի­զը ծռած», «վերջ­նագ­րա­յին» խա­ղա­ղու­թյուն` «Ալի­և­ը ո­ղոր­մած» լի­նի տրա­մա­բա­նու­թյամբ: Դա այն ի­րա­վի­ճակն է, երբ Չեր­չիլն ա­սել է, երբ դու ան­պատ­վու­թյան ու պա­տե­րազ­մի մեջ ընտ­րում ես ան­պատ­վու­թյու­նը, ստա­նում ես և' ան­պատ­վու­թյուն և' պա­տե­րազմ: Փա­շի­նյա­նի մի­ա­կող­մա­նի ու հա­կա­պե­տա­կան զի­ջում­նե­րը վտան­գել են ոչ մի­այն 120.000 հա­յե­րի կյան­քը, այլ հա­յոց պե­տա­կա­նու­թյու­նը: Հի­մա մենք շատ ա­վե­լի վատ վի­ճա­կում ենք, քան 2020 թ. նո­յեմ­բե­րի 9֊ի գի­շե­րը, ու դա Փա­շի­նյա­նի քա­ղա­քա­կա­նու­թյան հե­տև­անք է: Այս­քա­նից հե­տո մեկ­նե­լու՞ է Քիշ­նև ու պայ­մա­նա­գիր բա­նակ­ցի...»:

Իսկ վի­ճա­կն ի­րոք կրկնվում է: Ինչ­պես փաս­տում է Սերժ Սարգ­սյա­նը մա­յի­սի 28-ի իր ու­ղեր­ձում. «Սար­դա­րա­պա­տի հե­րոս­ներն ընտ­րե­ցին պայ­քա­րը, բզկտված Հայ­րե­նի­քի թե­կուզ մի  փոքր հատ­վա­ծում, բայց ար­ժա­նա­պա­տիվ՝ ա­զատ ու ան­կախ կյան­քը:  Նրանք ա­պա­ցու­ցե­ցին, որ ա­զա­տա­տենչ ո­գին պարտ­վել չգի­տի:

Հա­վերժ փա՛ռք բո­լոր այն քա­ջոր­դի­նե­րին, ով­քեր կեր­տե­ցին Մա­յի­սի 28-ը`փայ­լուն հաղ­թա­նակ­ներ տա­րած հայ զին­վոր­նե­րին, զո­րահ­րա­մա­նա­տար­նե­րին ու ռազ­մա­կան գոր­ծիչ­նե­րին, հո­գև­ո­րա­կան­նե­րին ու բա­զում այն ե­րախ­տա­վոր­նե­րին, ո­րոնք նա­խընտ­րե­ցին պատ­վով ապ­րե­լը հպա­տա­կու­թյու­նից:

Սար­դա­րա­պա­տի հե­րոս­նե­րից շա­տե­րը չըն­կան ռազ­մա­դաշ­տում թշնա­մու դեմ պայ­քա­րում, այլ դա­վա­ճան­վե­ցին Հայ­րե­նի­քում, ամ­բաս­տան­վե­ցին, աք­սոր­վե­ցին ու գնդա­կա­հար­վե­ցին սե­փա­կան հայ­րե­նա­կից­նե­րի ձեռ­քով՝ նրանց, ո­րոնց փրկել է­ին թուր­քա­կան կո­տո­րա­ծից: Սա մեր պատ­մու­թյան դա­ռը դա­սե­րից և ա­մո­թա­լի է­ջե­րից է:

1918 թվա­կա­նի մա­յի­սյան հե­րո­սա­մար­տե­րը  հայ ժո­ղովր­դի նվի­րյալ զա­վակ­նե­րի ազ­գա­յին բարձր գի­տակ­ցու­թյան, պատ­մա­կան պա­տաս­խա­նատ­վու­թյան ու ար­ժա­նա­պատ­վու­թյան, փա­ռա­հեղ հաղ­թա­նակ­նե­րի մա­սին են,  հե­րոս­նե­րից շա­տե­րի կեն­սագ­րու­թյու­նը՝ անձ­նա­զոհ խի­զա­խու­թյան, պատ­վախնդ­րու­թյան, բայց և ող­բեր­գա­կան վախ­ճա­նի մա­սին:

Սար­դա­րա­պա­տի հե­րո­սա­մար­տը անձ­նու­րաց հե­րոս­նե­րի ու վախ­կոտ դա­վա­ճան­նե­րի ջրբա­ժան էր: Այդ­պի­սի ընտ­րու­թյան առ­ջև կանգ­նում են բո­լոր ժո­ղո­վուրդ­նե­րը՝ բո­լոր ժա­մա­նակ­նե­րում:

Այ­սօր էլ վճռա­կան ընտ­րու­թյան պահն է:

Որ­տե՞ղ է մեզ­նից յու­րա­քան­չյու­րը»:

Ա­յո՛, որ­տե՞ղ է մեզ­նից յու­րա­քան­չյու­րը: Է­լի` անձ­նու­րաց հե­րոս­ներ և վախ­կոտ դա­վա­ճան­ներ: Գու­մար­ված նա­և` բա­նա­վե­ճը, թե ում «շար­ժումն» է ճիշտ կամ սխալ: Ռազ­մա­կան փոր­ձա­գետ Կա­րեն Վրթա­նե­սյանն ի­րա­վա­ցի­ո­րեն փաս­տում է. «Խնդիր չեմ տես­նում, որ հեր­թա­կան ինչ-որ քա­ղա­քա­կան շար­ժում կամ նա­խա­ձեռ­նու­թյունն է ստեղծ­վում:

Հան­րա­յին մո­բի­լի­զա­ցի­ան միշտ էլ սկսվում է փոքր ու ցա­քուց­րիվ օ­ջախ­նե­րից: Դրանց 90 տո­կո­սից ա­վե­լին ոչ մի բա­նի չեն հաս­նե­լու, դա լրիվ նոր­մալ է: Իսկ մնա­ցած­նե­րը՝ հա­ճախ սե­փա­կան սխալ­նե­րի վրա, բայց կսո­վո­րեն աշ­խա­տել մարդ­կանց հետ ու ինչ-որ պա­հից թափ կհա­վա­քեն:

Սե­փա­կան սխալ­նե­րը կա­րե­լի է քչաց­նել, ա­հա­գին ժա­մա­նակ և գու­մար խնա­յել՝ հա­մա­պա­տաս­խան մաս­նա­գի­տա­կան աղ­բյուր­ներն ու­սում­նա­սի­րե­լով, մաս­նա­գետ­ներ հրա­վի­րե­լով (չէ, ինձ չեմ մեջ գցում, ես մաս­նա­գետ չեմ):

Նույ­նիսկ սե­փա­կան սխալ­նե­րի վրա սո­վո­րելն էլ է տար­բե­րակ. այդ­պես ցան­կա­ցած դեպ­քում ա­վե­լի լավ է, քան ոչ մի բան չա­նե­լը:

Ե­թե հա­վան չեք ո­րև­է շարժ­մա­նը, թե­կուզ ձեր փոքր խում­բը ստեղ­ծեք»:

Ա­յո՛, ի­րա­կան խնդի­րը դա չէ, այլ` այն, որ կեղծ «ազնվու­թյան» դիր­քե­րից սպառ­նա­լիք է ստեղծ­վում, որ ընդվզ­ման ա­լի­քը կտար­րա­լուծ­վի կեղծ վե­ճե­րի մեջ: Եվ վեր­ջում կփաստ­վի, որ Ար­ցա­խի հանձ­նե­լուն ռե­ալ այ­լընտ­րանք ա­ռա­ջար­կող չե­ղավ:

ՀՈՎ­ՀԱՆ­ՆԵՍ ԳԱ­ԼԱ­ՋՅԱՆ