Էրդողանը «փոքր եղբորը» կգործուղի՞ Միութենական պետություն

Դժվար չէ տես­նել նա­եւ, որ հա­յաս­տա­նյան, աս­նեք նա­եւ՝ կով­կա­սյան կո­մու­նի­կա­ցի­ա­նե­րի գոր­ծարկ­ման հար­ցում (տե´ս նաեւ https://iravunk.com/?p=257513&l=am) մեծ շա­հագրգռ­վա­ծու­թյուն ու­նի նա­եւ Թուր­քի­ան: Բայց թե­եւ շատ է խոս­վում Նա­խի­ջե­ւա­նից Թու­քի­ա եր­կա­թու­ղու կա­ռուց­ման ծրագ­րե­րի մա­սին, սա­կայն ա­մեն մի մաս­նա­գետ կվստա­հեց­նի, որ դա Թուր­քի­ա­յին մի­գու­ցե ռազ­մա­վա­րա­կան տե­սան­կյու­նից հե­տաքրք­րի, սա­կայն տնտե­սա­պես ան­հե­տաքր­քիր է: Այ­սինքն, ե­թե գոր­ծի Մեղ­րի­ի գի­ծը, ա­պա նա­եւ Գյում­րի-Կար­սը գոր­ծար­կե­լու հար­ցում խնդիր­ներ չեն մնում: Ե­վ դա Թուր­քի­ա­յի հա­մար ոչ մի­այն Ադր­բե­ջա­նի, այլ նա­եւ՝ ՌԴ-ի, եւ որ պա­կաս կա­րե­ւոր չէ, նա­եւ Ի­րա­նի հետ եր­կա­թու­ղա­յին կա­պի մի­ջոց է: Ա­ռա­վել եւս, երբ ներ­կա զար­գա­ցում­ներն ակ­նար­կում են նա­եւ, որ այս ամ­բող­ջա­կան գոր­ծըն­թա­ցի մեջ կա­րող է նե­րառ­վե­լ նա­եւ աբ­խա­զա­կան եր­կաթ­ու­ղին, բա­րեն­պաստ պայ­ման­նե­րում՝ Ի­ջե­ւա­նից Ադր­բե­ջան տա­նող գծի հար­ցը եւ այլն: Ընդ ո­րում, ել­նե­լով, կրկնենք, զուտ տնտե­սա­կան հաշ­վարկ­նե­րից, այդ ա­մե­նը պա­կաս կա­րե­ւոր չեն նա­եւ Ադր­բե­ջա­նի հա­մար, ա­ռա­վել եւս, ե­թե հար­ցը դի­տար­կենք «Հյու­սիս-Հա­րավ» եւ «Մե­տաք­սի ճա­նա­պարհ» մե­գած­րագ­րե­րի հա­մա­տեքս­տում:

Այ­սինքն, ամ­բողջ խնդի­րը հան­գում է հե­տե­ւյա­լին. Թուր­քի­ան (Ադրբե­ջա­նը) կո­մու­նի­կա­ցի­ոն այս ամ­բողջ թե­մա­յին ո՞ր կող­մից է նա­յում: Պան­թյո­ւրքիզ­մի՞, ո­րը նա­խա­տե­սում է բրի­տա­նա­կան հո­վա­նա­վո­րու­թյամբ «Զան­գե­զու­րի մի­ջանց­քը» վե­րա­ծել ՌԴ-ին Ի­րա­նից տա­րան­ջա­տող մի­ջանց­քի: Թե՞ զուտ տնտե­սա­կան, ո­րը խոս­տա­նում է մեծ շա­հեր, բայց նա­եւ ՌԴ-ի եւ Ի­րա­նի (Չի­նաս­տա­նի, Հնդկաս­տա­նի եւ այլն) հետ սերտ գոր­ծակ­ցու­թյուն՝ ՆԱ­ՏՕ-ական նկրտում­նե­րը մի կողմ թող­նե­լով:

Այն, որ ընտր­վե­լուց հե­տո Էր­դո­ղա­նը գնաց կա­ռա­վա­րու­թյան գրե­թե ողջ կազ­մը փո­խե­լու ճա­նա­պար­հով, ի­հար­կե, դեռ մին­չեւ վերջ հաս­կա­նալ է պետք: Սա­կայն ա­մե­նա­հե­տաքր­քի­րը, ի­հար­կե, այն էր, որ հրա­ժար­վե­լով Չա­վու­շօղ­լո­ւից, Էր­դո­ղա­նը նա­եւ նոր ԱԳ նա­խա­րար նշա­նա­կեց՝ Թուր­քի­ա­յի ազ­գա­յին հե­տա­խուզու­թյան (MIT) պետ Հա­քան Ֆի­դա­նին: Նրան, ի­հար­կե, կա­րե­լի է «արեւմ­տյան ծա­գում­նա­բա­նու­թյուն» վե­րագ­րել. կա­րի­ե­րա­յի սկզբնա­կան փու­լում ա­ռա­վել քան սերտ կա­պեր Ա­րեւ­մուտ­քի հետ ու­նե­ցել է եւ, թե­րեւս, ու­նի: Բայց նա­եւ Ֆի­դա­նը հա­մար­վում է Էր­դո­ղա­նի հա­վա­տա­րիմ մարդ­կան­ցից: Ա­վե­լին, որ հենց նրա ջան­քե­րով ժա­մա­նա­կին կանխ­վեց Էր­դո­ղա­նի դեմ «գու­նա­վոր հե­ղաշր­ջու­մը», ո­րի հետ կապ­ված, չմո­ռա­նանք, խոս­վում է նա­եւ ռու­սա­կան եւ ի­րա­նա­կան հա­տուկ ծա­ռա­յու­թյուն­նե­րի մեծ դե­րի մա­սին: Նա­եւ, որ այս ընտ­րու­թյուն­նե­րում  հենց Ֆի­դա­նին հա­ջող­վեց իր գե­րա­տես­չու­թյու­նով նվա­զա­գույ­նի հասց­նել Էր­դո­ղա­նին տա­պա­լե­լու ա­րեւմ­տյան ծրագ­րե­րը: Վեր­ջա­պես, հենց նա դար­ձավ է­լի Մոսկ­վա­յի եւ Թեհ­րա­նի մաս­նակ­ցու­թյամբ՝ թուրք-սի­րի­ա­կան հաշ­տեց­ման գոր­ծըն­թացն ա­ռաջ տա­նող հիմ­նա­կան ֆի­գու­րանտ­նե­րից մե­կը: Ի­հար­կե, կան խո­սակ­ցու­թյուն­ներ, թե հենց Ֆի­դանն է դառ­նա­լու Էր­դո­ղա­նին փո­խա­րի­նո­ղը, սա­կայն սա ներ­թուր­քա­կան հարց է: Էլ ա­վե­լի հե­տաքր­քիր է, թե նրան նշա­նա­կե­լով, Էր­դո­ղանն ի՞նչ է ակ­նար­կում, Ֆի­դա­նի հին՝ ա­րեւմ­տյան կա­պե՞րն է ա­ռա­ջին պլա­նում տես­նում, թե ներ­կա՝ ՌԴ-Իրան ուղ­ղու­թյամբ սերտ գոր­ծակ­ցու­թյու­նը:

Մյուս կող­մից, թող տա­րօ­րի­նակ չթվա, սա­կայն Ադր­բե­ջա­նի մոտ է, մաս­նա­գետ-փոր­ձա­գի­տա­կան մա­կար­դակ­նե­րով կտրուկ ամ­րապնդ­վում ռու­սա­կան վեկ­տո­րը (նույ­նը կա­րե­լի է նա­եւ Վրաս­տա­նի մա­սին ա­սել), թե­եւ Ի­րա­նի հետ սրա­ցում­ներն այս պա­հին էլ շա­րու­նակ­վում են: Եվ այն, որ Ա­լի­ե­ւը պատ­մու­թյան մեջ ա­ռա­ջին ան­գամ մաս­նակ­ցեց ԵՏՄ ղե­կա­վար­նե­րի նիս­տին, ի­հար­կե, ոչ մի դեպ­քում պա­տա­հա­կան լի­նել չէր կա­րող, նա­եւ այդ մաս­նակ­ցու­թյու­նը հա­զիվ թե նա «մեծ եղ­բոր» հետ չքննար­կեր: Եվ այս­տեղ էլ տրա­մա­բա­նու­թյուն կա­րե­լի է տես­նել:

Այս­պես, թե­րեւս ար­ժե հի­շել վեր­ջերս Լու­կա­շեն­կո­յի ա­րած հայ­տա­րա­րու­թյու­ննե­րից մե­կը, ցան­կու­թյան դեպ­քում Ղա­զախս­տա­նը եւ հետ­խորհր­դա­յին մյուս հան­րա­պե­տու­թյուն­նե­րը կա­րող են մի­ա­նալ Մի­ու­թե­նա­կան պե­տու­թյա­նը: Ընդ ո­րում՝ ե­թե «ինչ-որ մեկն ան­հանգս­տա­ցած է մի­ջու­կա­յին զեն­քի հար­ցով», պետք է ան­դա­մակ­ցի Ռու­սաս­տա­նի եւ Բե­լա­ռու­սի դա­շին­քին, եւ «բո­լո­րը մի­ջու­կա­յին զենք կու­նե­նան»: Ու ան­մի­ջա­պես էլ Էր­դո­ղա­նի (Ալի­ե­ւի) ա­ռաջ պարզ հարց է ա­ռաջ գա­լիս՝ Նի­կո­լը, որ այդ­պես խո­նար­հա­բար գա­լիս է Ան­կա­րա, կա­րող է, չէ՞ հեր­թա­կան ան­գամ 180 տո­կո­սա­նոց շրջա­դարձ ա­նել՝ մի­ա­նա­լով Մի­ու­թե­նա­կան պե­տու­թյա­նը: Ու ինչ­քան էլ «Օմե­գա­յի» գե­րա­տես­չու­թյու­նից շտա­պե­ցին ար­ձա­գան­քել, թե «Հա­յաս­տա­նի օ­րա­կար­գում նման հարց չկա», սա­կայն բո­լորն են հաս­կա­նում, որ ե­թե չկա, մեկ օ­րում կա­րող է լի­նել: Ա­ռա­վել եւս, ե­թե Նի­կո­լը, ինչ­պես ինքն է հաս­կաց­նել տա­լիս, դար­ձել է Կրեմ­լի «մշտա­կան այ­ցե­լուն»: Ընդ ո­րում, օ­րերս Նի­կոլն ին­քը խոս­տո­վա­նեց, որ. «Արեւ­մուտ­քում նկա­տում են, որ մենք Ռու­սաս­տա­նի դաշ­նա­կիցն ենք, ա­վե­լի շատ դա են նկա­տում, Ռու­սաս­տա­նում տես­նում են, որ մենք Ուկ­րա­ի­նա­յի պա­տե­րազ­մում ի­րենց դաշ­նա­կի­ցը չենք, եւ ստաց­վում է, որ մենք այս ի­րա­վի­ճա­կում ոչ մե­կի դաշ­նա­կի­ցը չենք, ին­չը նշա­նա­կում է, որ խո­ցե­լի ենք: Ո­րով­հե­տեւ, ընդ ո­րում, թվում է, թե կա տար­բե­րակ խու­սա­նա­վել այս բո­լոր բա­խում­նե­րի մի­ջեւ, բայց նա­եւ ճշմար­տու­թյունն այն է, որ ինչ­քան բար­դա­նում է ի­րադ­րու­թյու­նը, այն­քան նե­ղա­նում է խու­սա­նա­վե­լու հնա­րա­վո­րու­թյու­նը»: Ա­վե­լի ճիշտ կլի­ներ ա­սե­լ, որ խու­սա­նա­վե­լու հնա­րա­վո­րու­թյուն ար­դեն առ­հա­սա­րակ չու­նի, եւ պետք է ընտ­րու­թյուն կա­տա­րել: Իսկ երբ Լու­կա­շեն­կոն ա­սում է՝ «մի­ջու­կա­յին զենք», դա ար­դեն լուրջ խթա­նիչ է:

Իսկ սա Թուր­քի­ա­յի հա­մար ազ­դակ չէ, որ ռուս­ներն ա­ռա­ջար­կում են՝ զերծ մնալ թշնա­ման­քից: Նա­եւ Էր­դո­ղա­նի հա­մար շա­հա­վետ չի՞ դառ­նում՝ «փոքր եղ­բո­րը» եւս գոր­ծու­ղել Մի­ու­թե­նա­կան պե­տու­թյուն՝ «շա­ռից-փոր­ձան­քից» հե­ռու սկզբուն­քով:

Ի­հար­կե, Սո­րոս պա­պի­կը կա­րող է այս ա­մե­նից նե­ղա­նալ: Բայց երբ չկա­րո­ղա­ցավ Թուր­քի­ա­յում մի «փոք­րիկ հե­ղա­փո­խու­թյուն» սար­քել, նշա­նա­կում է, որ տա­րիքն ի­րենն ա­սում է:

ՔԵ­ՐՈԲ ՍԱՐԳ­ՍՅԱՆ