Վերարտադրված Էրդողանի առաջին այցը «փոքր եղբորը»

Ի­հար­կե, կո­մու­նի­կա­ցի­ա­նե­րի մա­սին Ադր­բե­ջա­նի փոխ­վար­չա­պետ Շա­հին Մուս­տա­ֆա­ե­ւի հայ­տա­րա­րու­թյա­նը (Տե´ս նաեւ https://iravunk.com/?p=257993&l=am), թե վե­րա­գոր­ծարկ­ման դեպ­քում պետք է լի­նի ռուս­նե­րի հսկո­ղու­թյու­նը, պետք է նա­յել նա­եւ հենց հայ­տա­րա­րու­թյունն ա­նո­ղի տրա­մա­բա­նու­թյու­նից ել­նե­լով: Այ­սինքն, ի դեմս Մուս­տա­ֆա­ե­ւի, Բա­քուն ներ­կա­յաց­րեց մեկ շատ հե­տաքր­քիր մո­տե­ցում: Այն է. ե­թե մաս­նա­վո­րա­պես ադր­բե­ջա­նա­կան կող­մը հա­մա­րում է, որ կո­մու­նի­կա­ցի­ա­նե­րի հար­ցի քննար­կում­նե­րի մեջ է հենց այդ տե­սան­կյու­նից, որ՝ «Հսկո­ղու­թյուն կի­րա­կա­նաց­վի Ռու­սաս­տա­նի ԱԴԾ սահ­մա­նա­պահ ծա­ռա­յու­թյան կող­մից», ա­պա դա նշա­նա­կում է, որ Բա­քուն առն­վազն դեմ չէ նման հսկո­ղու­թյան:

Բայց մեկ բան դժվար չէ տես­նել. ե­թե կա «ռու­սա­կան հսկո­ղու­թյուն», ա­պա այդ պա­րա­գա­յում «Զան­գե­զու­րի մի­ջանցք» սկզբուն­քը, դրա ադր­բե­ջա­նա­թուր­քա­կան պատ­կե­րաց­մամբ, կորց­նում է իր ի­մաս­տը: Այ­սինքն, «Զան­գե­զու­րի մի­ջանց­քը», այդ տեր­մի­նից բխող տրա­մա­բա­նու­թյամբ, կա­րող է լի­նել, երբ այն լի­ո­վին թուրք-ազե­րի­ա­կան վե­րահս­կո­ղու­թյան տակ է: Իսկ երբ դրա կա­րե­ւոր հատ­ված­նե­րում ռուս­նե­րը լի­նեն, եւ Բա­քուն այդ ուղ­ղու­թյամբ հան­գիստ աշ­խա­տում է, ա­պա ստա­նում ենք այլ պատ­կեր:

Չնա­յած, սա մի­այն Բաք­վի ո­րո­շե­լի­քը չէ, կա նա­եւ Ան­կա­րան:

Էր­դո­ղա­նը հու­նի­սի 13-ին կմեկ­նի Ադր­բե­ջան: Սա կլի­նի վե­րընտր­վե­լուց հե­տո Թուր­քի­ա­յի ղե­կա­վա­րի ա­ռա­ջին ար­տա­սահ­մա­նյան այ­ցը: Թե­եւ մինչ այդ նա նա­եւ Հյու­սի­սա­յին Կիպ­րոս այ­ցե­լեց, սա­կայն հաշ­վի առ­նե­լով դրա չճա­նաչ­ված լի­նե­լու փաս­տը, սա ա­ռա­ջին այց չի հա­մար­վում:

Այս­պի­սով, Ադր­բե­ջան մեկ­նե­լով, Էր­դո­ղա­նը ա­ռա­ջին ազ­դա­կը, որ հղում է, դա այն է, որ «փոքր ե­ղբոր», ըստ այդմ, նա­եւ Հա­րա­վա­յին Կով­կա­սի ուղ­ղու­թյամբ իր նախ­կին քա­ղա­քա­կա­նու­թյու­նը շա­րու­նա­կե­լու է: Թե որն է այդ քա­ղա­քա­կա­նու­թյու­նը, նրա նա­խընտ­րա­կան փու­լում ո­րո­շա­կի ա­նո­րո­շու­թյուն­ներ է­ին ա­ռա­ջա­ցել: Մի կող­մից, նա շա­րու­նա­կում էր Ա­լի­ե­ւին ա­ջակ­ցել բո­լոր հար­ցե­րում, բայց նա­եւ չտես­նե­լու տա­լով այն խա­ղե­րը, ո­րոնց մեջ Հեյ­դա­րո­վի­չը մտել էր Իս­րա­յե­լի հետ հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րում: Բայց մյուս կող­մից էլ՝ Էր­դո­ղա­նը բա­վա­կա­նին տե­սա­նե­լի դրեյ­ֆի մեջ էր Ի­րա­նի եւ Ռու­սաս­տա­նի ուղ­ղու­թյամբ, ընդ ո­րում, նա­խընտ­րա­կան փու­լում ինչ­պես Թեհ­րա­նի, այն­պես էլ Մոսկ­վա­յի ա­ջակ­ցու­թյունն Էր­դո­ղա­նին պարզ ե­րե­ւում էր:

Ա­հա այս ա­նո­րոշ ֆո­նը օ­րա­կար­գում էր պա­հում նա­եւ մեզ հա­մար շատ կա­րե­ւոր հար­ցը՝ իսկ ի՞նչ ռե­ալ քա­ղա­քա­կան կուրս Էր­դո­ղա­նը կվերց­նի, երբ կհաղ­թի ընտ­րու­թյուն­նե­րում եւ այ­լեւս ներ­թուր­քա­կան հար­թա­կում Մոսկ­վա­յի եւ Թեհ­րա­նի կա­րի­քը չի ու­նե­նա: Նա­եւ այն, թե մի­ա­ժա­մա­նակ ի՞նչ կուրս կվերց­նի Վա­շինգ­տո­նի ուղ­ղու­թյամբ: Այն ա­ռու­մով, որ թե­եւ Վա­շինգ­տոնն ընտ­րու­թյուն­նե­րի ֆո­նին Էր­դո­ղա­նին փո­խե­լու գրե­թե ան­թա­քույց հայտ ներ­կա­յաց­նում էր, բայց ընտ­րու­թյուն­նե­րից հե­տո, երբ նա ար­դեն զբա­ղեց­րել է ա­թո­ռը, ա­մե­րի­կա­ցի­նե­րը պետք է ար­դեն մտա­ծեն նոր ի­րո­ղու­թյուն­նե­րին հա­մա­պա­տաս­խան գոր­ծե­լու մա­սին: Փաս­տը, որ թուր­քա­կան ընտ­րու­թյուն­նե­րից հե­տո լի­րան սկսել է նո­րա­նոր հա­կա­ռե­կորդ­ներ սահ­մա­նել, մի կող­մից ակ­նար­կում է, որ վա­շինգ­տո­նյան ներ­կա ռե­ժի­մի հետ Էր­դո­ղա­նի հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րը շա­րու­նա­կում են նույն առ­վով չհո­սել: Բայց մյուս կող­մից, երբ ա­մե­րի­կա­ցի­նե­րը տնտե­սա­կան հար­թու­թյու­նում շա­րու­նա­կում են «ատամ ցույց տալ», ա­պա դա Էր­դո­ղա­նի հա­մար կա­րող է խթան դառ­նալ՝ հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րը նոր հուն տե­ղա­փո­խե­լու հա­մար: Այ­սինքն՝ չբա­ցա­ռենք, որ ա­մե­րի­կյան այս շա­րու­նակ­վող ճնշում­նե­րը Էր­դո­ղա­նին նման տե­ղա­շար­ժե­րի դրդե­լու նպա­տակ է հե­տապն­դում:

Այս­պի­սով, ա­նո­րո­շու­թյուն­նե­րը կան, եւ իր կողմ­նո­րոշ­ման հար­ցում Էր­դո­ղա­նը, ի­հար­կե, շա­րու­նա­կե­լու է ա­ռաջ­նորդ­վել այն հիմ­նա­կան տես­լա­կա­նից ել­նե­լով, թե ներ­կա ի­րա­վի­ճա­կում աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան ո՞ր ուղ­ղու­թյունն է իր հա­մար ա­վե­լի շա­հա­վետ: Տնտե­սա­կան ուղ­ղու­թյամբ մի կող­մից՝ թափ հա­վա­քող BRICS հա­մա­կարգն է, ո­րին, ըստ տար­բեր աղ­բյուր­նե­րի, Թուր­քի­ան ան­դա­մակ­ցու­թյան հայտ ներ­կա­յաց­րել է: Մյուս կող­մում ԱՄՆ-ի գլխա­վո­րած G7-ի հա­մա­կարգն է: Ի­հար­կե, կան մի շարք ազ­դակ­ներ, որ Էր­դո­ղա­նի հա­մար ա­ռա­վել շա­հա­վետ եւ հե­ռան­կա­րա­յին է մնում BRICS հա­մա­կար­գը, ընդ ո­րում՝ շա­հա­վետ զուտ ի­րա­կան տնտե­սու­թյան տե­սան­կյու­նից՝ կո­մու­նի­կա­ցի­ոն, է­ներ­գե­տիկ հաբ-ի կար­գա­վի­ճակ, ո­րին այ­լընտ­րանք ԱՄՆ-ն ա­ռա­ջար­կում է մո­նո­պո­լի­ան կորց­նող դո­լա­րա­յին հա­մա­կար­գը: Սա­կայն սրանք հնա­րա­վոր տար­բե­րակ­ներ են, եւ «պե­չա­տել», թե այս ու­ղի­նե­րից որն է ի­րա­կա­նում Էր­դո­ղանն ա­վե­լի շա­հա­վետ հա­մա­րում, ա­վե­լի լավ ին­քը կի­մա­նա, եւ պետք է սպա­սել, թե ի՞նչ գործ­նա­կան ըն­թա­ցք կու­նե­նա BRICS-ին ան­դա­մակ­ցու­թյան նրա ծրագ­րե­րը:

Բայց ա­հա քա­ղա­քա­կան հար­թա­կում եվ­րա­սի­ա­կան ուղ­ղու­թյա­նը հակ­վե­լու հա­մար եր­կընտ­րանք, Էր­դո­ղա­նը, ի­հար­կե, ու­նի: Կան պան­թյուր­քիս­տա­կան հայտ­նի ծրագ­րե­ր, ո­րոնց հաշ­վին Էր­դո­ղանն ակն­հայ­տո­րեն Հա­րա­վա­յին Կով­կաս-Կենտ­րո­նա­կան Ա­սի­ա ուղ­ղու­թյամբ ընդ­լայն­վե­լու եւ գլո­բալ աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան մի­ա­վո­րի կար­գա­վի­ճակ վերց­նե­լու հաշ­վարկ­ներ, ի­հար­կե, ու­նի: Ու այն, որ ա­ռա­ջին հեր­թին հենց Ադր­բե­ջան է այ­ցե­լելու, ակ­նարկ է այն մա­սին, որ այդ ծրագ­րերն ա­մե­նե­ւին էլ չե­ղակ­ված չեն: Բայց դրա հետ մի­ա­ժա­մա­նակ մեծ տա­րա­ծաշր­ջա­նում ըն­թա­նում են զար­գա­ցում­ներ, ո­րոնք ժա­մա­նա­կին ֆան­տաս­տի­կա կթվա­յին, եւ ո­րոնք հաշ­վի չառ­նել Էր­դո­ղա­նը չի կա­րող: Օ­րի­նակ, ժա­մա­նա­կին ա­մեն պահ ի­րար կո­կորդ կրծե­լու պատ­րաստ Ի­րանն ու Սա­ու­դյան Ա­րա­բի­ան (եւ տա­րա­ծաշր­ջա­նի մի շարք այլ երկր­ներ) այ­սօր, Չի­նաս­տա­նի «քա­վո­րու­թյամբ»  խո­սում են Պար­սից ծո­ցում հա­մա­տեղ ռազ­մա­ծո­վա­յին ու­ժե­րի ստեղծ­ման մա­սին: Եվ դա հե­րիք չէ, նա­եւ հայտ­նի դար­ձավ, որ նա­վա­տոր­մից հե­տո, կան նա­եւ խո­րը եւ հա­մա­կող­մա­նի ռազ­մա­կան, նա­եւ՝ ա­տո­մա­յին է­ներ­գե­տի­կա­յի ո­լոր­տում հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թյան ծրագ­րեր: Եվ կաս­կա­ծի ա­ռիթ չկա, որ այս ծրագ­րերն ու­նեն ոչ մի­այն Պե­կի­նի, այլ նա­եւ Մոսկ­վա­յի եւ, թե­րեւս, նա­եւ BRICS-ի եր­րորդ ա­ռանց­քա­յին ան­դա­մի՝ Հնդկաս­տա­նի «դաբ­րոն» (հնդիկ­նե­րին, բնա­կան է, Մեր­ձա­վոր Ա­րե­ւել­քում կա­յու­թյու­նը շատ է պետք «Հյու­սիս-Հա­րավ» մե­գած­րագ­րի հետ կապ­ված): Հաս­կա­նա­լի է նա­եւ, որ պան­թյուր­քիզ­մի սցե­նարն ա­ռաջ տա­նա­լու դեպ­քում Էր­դո­ղա­նը մի­ան­գա­մից խո­րը հա­կա­սու­թյան մեջ է մտնում այս ամ­բողջ բլո­կի, այդ թվում՝ գործ­նա­կա­նում ողջ իս­լա­մա­կան աշ­խար­հի հետ, թե­եւ կստա­նա անգ­լո­սաք­սո­նիզ­մի եւ Իս­րա­յե­լի ա­ջակ­ցու­թյու­նը: Եվ հա­կա­ռա­կը. սահ­մա­նա­փա­կե­լով պան­թյուր­քիս­տա­կան նկրտում­նե­րը, Էր­դո­ղանն այս ձե­ւա­վոր­վող նոր աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան հա­մա­կար­գի մաս­նիկ է դառ­նում:

Եվ ա­հա ադր­բե­ջա­նա­կան այ­ցը, թե­րեւս, կդառ­նա այն ա­ռա­ջին ին­դի­կա­տո­րը, ո­րը կհու­շի, թե այս աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան ի­րա­վի­ճա­կում այդ եր­կու գլո­բալ ուղ­ղու­թյուն­նե­րից ո­րին Էր­դո­ղանն ա­վե­լի մեծ հա­վա­նա­կա­նու­թյամբ նա­խա­պատ­վու­թյուն կտա: Ու երբ դրան նա­խոր­դեց Մեղ­րի­ում ռու­սա­կան հսկո­ղու­թյան մա­սին Բաք­վի հայ­տա­րա­րու­թյու­նը, դա նախ­նա­կան տպա­վո­րու­թյան ա­ռիթ տա­լիս է:

ՔԵ­ՐՈԲ ՍԱՐԳ­ՍՅԱՆ