Տեսնես հիմա ո՞ւմ գովքն է երգում Էրդողանը

Վիլ­նյու­սում ա­վարտ­վող ՆԱ­ՏՕ-ի գա­գա­թա­ժո­ղո­վի ըն­թաց­քում Թուր­քի­ա­յի նա­խա­գահ Ռե­ջեփ Թա­յիփ Էր­դո­ղա­նից լսվեց հեր­թա­կան հայ­տա­րա­րու­թյու­նը, ո­րը շատ վեր­լու­ծա­բան­նե­ր հա­մա­րում են Ռու­սաս­տա­նի հետ սուր հա­կա­մար­տու­թյուն: Շա­տերն էլ կար­ծում են, թե բան չկա, ըն­դա­մե­նը Էր­դո­ղա­նի հեր­թա­կան խաղն է` ՆԱ­ՏՕ-ից ինչ-որ բան ստա­նա­լու հա­մար:

Ի­ՐԱ­ԿԱ­ՆՈՒՄ Ի՞ՆՉ Ա­ՍԱՑ ԷՐ­ԴՈ­ՂԱ­ՆԸ

Այս­պես, Թուր­քի­ա­յի նա­խա­գա­հը հույս հայտ­նեց, որ Ռու­սաս­տա­նը հա­վա­տա­րիմ կմնա իր խոստ­մա­նը եւ 2025թ.-ին կհե­ռա­նա Ղա­րա­բա­ղից: Ին­չո՞ւ 2025թ.-ին. լրա­նում է նո­յեմ­բե­րի 9-ի ե­ռա­կողմ հայ­տա­րա­րու­թյամբ նա­խա­տես­ված ժամ­կե­տը: Սա նշա­նա­կո՞ւմ է Ռու­սաս­տա­նի վրա ճնշում բա­նեց­նե­լու փորձ. շատ նման է, եւ բա­զում վեր­լու­ծա­բան­ներ են այն կար­ծի­քին, որ Թուր­քի­ան սա­հուն տե­ղա­շարժ է սկսել Ա­րեւ­մուտ­քի ուղ­ղու­թյամբ, ո­րը նկատ­վեց նա­եւ թուր­քա­կան ընտ­րու­թյուն­նե­րից հե­տո՝ կա­ռա­վա­րու­թյուն կազ­մե­լու փու­լում: Չնա­յած, երբ Էր­դո­ղա­նը իր նախ­կին կա­ռա­վա­րու­թյան Ա­րեւ­մուտ­քին դեմ գնա­ցող­նե­րին փո­խա­րի­նեց ա­րեւմ­տա­մետ­նե­րով, նախ­կին նա­խա­րար­նե­րին խա­ղից չհա­նեց՝ տե­ղա­վո­րե­լով խորհր­դա­րա­նում կամ այլ կա­ռույց­նե­րում: Իսկ սա հու­շում է, որ անհ­րա­ժեշ­տու­թյան դեպ­քում Էր­դո­ղա­նը պատ­րաստ կլի­նի ներ տե­ղա­շար­ժի՝ ա­րեւմ­տա­մետ­նե­րից ա­զատ­վե­լով:

Հա­յաս­տա­նյան վեր­լու­ծա­կան դաշ­տում եւս տե­սա­նե­լի է այն գնա­հա­տա­կա­նը, որ 2025թ.-ին ռու­սա­կան զոր­քե­րի հե­ռաց­ման մա­սին այս հայ­տա­րա­րու­թյամբ Էր­դո­ղանն էլ ա­վե­լի դեմ գնաց Մոսկ­վա­յին: Օ­րի­նակ, ի­րա­նա­գետ Վար­դան Ոս­կա­նյա­նի կար­ծի­քով, ե­թե այդ հայ­տա­րա­րու­թյու­նը «թարգ­մա­նենք» դի­վա­նա­գի­տա­կան լեզ­վից, ա­պա նշա­նա­կում է՝ «Հար­գե­լի՜ ՆԱ­ՏՕ, ես պատ­րաստ եմ մաս­նա­կից դառ­նա­լու Ռու­սաս­տա­նին Հա­րա­վա­յին Կով­կա­սից դուրս մղե­լու գոր­ծին»:

Իսկ մինչ այս կա՞ր այլ տե­սա­կետ, որ Էր­դո­ղա­նը միշտ է պատ­րաստ «մաս­նա­կից դառ­նա­լու Ռու­սաս­տա­նին Հա­րա­վա­յին Կով­կա­սից դուրս մղե­լու գոր­ծին»: 2020թ.-ն, դրա­նից ա­ռաջ, ներ­կա­յումս դա չէ՞ Էր­դո­ղա­նի ա­մե­նա­հիմ­նա­կան ե­րա­զան­քը: Ամ­բողջ հարց այն է, թե հա­նուն դրա մին­չեւ ո՞ւր կա­րող է հաս­նել նա:

Հենց այս պա­հին ԱՄՆ-ն չէ՞, որ հայ-ադրբե­ջա­նա­կան «խա­ղա­ղու­թյան» գոր­ծըն­թա­ցի ան­վան տակ ա­մեն ջանք գոր­ծադ­րում է` ռուս­նե­րին Ղա­րա­բա­ղից դուրս մղե­լու հա­մար եւ մեծ ու­րա­խու­թյա­մբ կող­ջու­նի, ե­թե այդ պատր­վա­կով Թուր­քի­ան հա­մա­ձայն­վի Հա­րա­վա­յին Կով­կա­սում Ռու­սաս­տա­նի դեմ գնալ, ա­ռա­վել եւս, ե­թե երկ­րորդ ճա­կատ բա­ցի, Հա­յաս­տան-Արցա­խում պայ­թյուն առ­ա­ջաց­նի, տա­տան­վող Վրաս­տա­նին ներ­քա­շի հա­կա­ռու­սա­կան ճա­կա­տի մեջ: Ամ­բողջ հարցն այն է, որ գո­նե մինչ այս պա­հը Էր­դո­ղա­նը ոչ մի կերպ չի հա­մա­ձայն­վում գնալ ու­ժա­յին տար­բե­րա­կով ռուս­նե­րին դուրս մղե­լու ճա­նա­պար­հով: Հաս­կա­նա­լի է, ոչ թե «սի­րուն աչ­քե­րի» հա­մար, այլ կար­ծում է, որ դա ծայ­րա­հեղ  վտան­գա­վոր, մի­գու­ցե ինք­նա­ոչն­չաց­ման տա­նող քայլ կլի­նի:

Ու այս ի­րո­ղու­թյուն­նե­րը փոր­ձենք կա­պել Էր­դո­ղա­նի հի­շա­տակ­ած հայ­տա­րա­րու­թյան հետ: Երբ նա ըն­դա­մե­նը «հույս ու­նի», որ գո­նե 2025թ.-ին ռուս­նե­րը Ար­ցա­խից կհե­ռա­նան, ա­պա դա Մոսկ­վան, բնա­կա­նա­բար, կա­րող է ըն­կա­լել, որ­պես թշնա­մա­կան ցու­ցադ­րա­կան ժեստ, եւ նման ակ­նարկ­նե­րի պա­կաս ռու­սա­կան դաշ­տից չկա: Ա­վե­լին, ռուս­նե­րը հայտ­նե­ցին «հա­ցա­հա­տի­կա­յին գոր­ծար­քի» ար­գե­լա­փակ­ման մա­սին, հար­ված­ներ հասց­րին դրա «հա­ցա­հա­տի­կա­յին մի­ջանց­քի» ա­պա­հո­վու­թյան ե­րաշ­խիք հա­մար­վող Զմեյ­նի կղզու են­թա­կա­ռույց­նե­րին, որն ըն­կալ­վել է որ­պես ակ­նարկ, որ վերջ, այդ մի­ջանցքն այ­լեւս անվ­տանգ չէ:

Բայց մի­եւ­նույն ժա­մա­նակ, Էր­դո­ղա­նի նման հայ­տա­րա­րու­թյու­նը նա­եւ Վա­շինգ­տո­նի ե­րա­զանք­նե­րի գա­գաթ­նա­կե­տը չէ: Կրկնում ենք, հայ-ադրբե­ջա­նա­կան ներ­կա «խա­ղա­ղու­թյան պայ­մա­նագ­րի» վա­շինգ­տո­նյան ծրագ­րե­րի հիմ­նա­կան ի­մաս­տը օր ա­ռաջ ռուս­նե­րին հե­ռաց­նելն է: Դրան ու­զում է­ին հաս­նել դեռ ան­ցած տա­րի, երբ Պրա­հա­յում Նի­կո­լին պար­տադ­րե­ցին խո­սել «Արցախն Ադր­բե­ջան է, եւ` վերջ» տրա­մա­բա­նու­թյամբ, եւ դրան զու­գա­հեռ Պետ­դե­պար­տա­մենտն ան­թա­քույց խո­սում էր մին­չեւ այդ տա­րե­վերջ գոր­ծըն­թացն ա­վար­տին հասց­նե­լու ծրագ­րե­րի մա­սին, ո­րի դեպ­քում այ­լեւս Ար­ցա­խում ռու­սա­կան ու­ժե­րի կա­րի­քը չէր լի­նի: Չստաց­վեց, ո­րո­շա­կի պա­ու­զա Վա­շինգ­տո­նի կող­մից, ու հի­մա նույն ըն­թացքն է: Բայ­րա­մո­վին եւ Միր­զո­յան Ա­րո­յին եր­կու ան­գամ շա­բա­թով ԱՄՆ-ում «փա­կե­լու» ողջ ի­մաս­տը հենց դա էր` վեր­ջաց­նել «խա­ղա­ղու­թյան պայ­մա­նագ­րի» տեքս­տը եւ տալ ստո­րագր­ման: Եվ Էր­դո­ղա­նը, ե­թե ու­զում էր 100 տո­կո­սով Վա­շինգ­տո­նի «աչքում հայտն­վել», կա­րող էր հենց այդ­պես իր մտքե­րը ձե­ւա­կեր­պել, որ երբ կնքվի «խա­ղա­ղու­թյան պայ­մա­նա­գի­րը», դրա­նով «կլուծ­վի» նա­եւ ար­ցա­խյան խնդի­րը, ու այդ ժա­մա­նակ ի­մաս­տը կկորց­նի նա­եւ նո­յեմ­բե­րի 9-ի ե­ռա­կողմ հայ­տա­րա­րու­թյունն ու նման բո­լոր փաս­տաթղ­թե­րը, այդ­քա­նով նա­եւ Ար­ցա­խում ռու­սա­կան ու­ժե­րի գտնվե­լու հիմ­քե­րը: Բայց չէ, Էր­դո­ղա­նը խո­սեց կոնկ­րետ ժամ­կե­տից, դրա­նով նա­եւ առն­վազն չբա­ցա­ռե­լով, որ մին­չեւ 2025թ.-ը նո­յեմ­բե­րի 9-ի ե­ռա­կողմ հայ­տա­րա­րու­թյու­նը կա­րող է ու­ժի մեջ մնալ, այ­սինքն, որ ա­մե­րի­կյան մո­դե­լի «խա­ղա­ղու­թյան պայ­մա­նա­գի­րը» կա­րող է եւ մինչ այդ չստո­րագր­վել: Իսկ 2025թ.-ին՝ «ով սաղ, ով՝ մե­ռած»:

ՀՀ ԱԽՔ-Ի Ա­ՌԱՋ ՀԱ­ՅԱՍ­ՏԱՆՆ ՈՒ ԱՐ­ՑԱ­ԽԸ ՈՉՆ­ՉԱՑ­ՆԵ­ԼՈՒ ԾՐԱ­ԳԻ՞Ր ԵՆ ԴՐԵԼ

Դե հի­մա թող բո­լո­րը գլուխ կոտ­րեն՝ ո՞ւմ կող­մից խո­սեց Էր­դո­ղա­նը: Չնա­յած, հաս­տատ ինքն էլ դեռ չգի­տի. եր­կու տար­բե­րակ­ներն էլ կան, եւ պետք ե­ղած պա­հին որ կող­մից ա­վե­լի մեծ օ­գուտ ե­ղավ, այդ կողմն էլ կգնա: Ա­րեւմ­տյան բլո­կի հետ ՆԱ­ՏՕ-ի գա­գա­թա­ժո­ղո­վում բա­նակ­ցեց, լսեց ա­ռա­ջարկ­նե­րը: Մինչ այդ, հայ­տա­րա­րել էր, որ պատ­րաստ­վում է նա­եւ Պու­տի­նի հետ բա­նակ­ցել. նրան էլ կլսի ու ո­րո­շում կկա­յաց­նի:

Այս ա­մե­նով հան­դերձ, կրկնենք, Էր­դո­ղա­նը միշտ է պատ­րաստ մաս­նա­կից դառ­նա­լու Ռու­սաս­տա­նին Հա­րա­վա­յին Կով­կա­սից դուրս մղե­լու գոր­ծին, ու այն պա­հին, երբ վստահ լի­նի, որ «ատա­մը կտրում է», չի հայ­տա­րա­րի, այլ մի­ան­գա­մից կգոր­ծի: Մի­ա­ժա­մա­նակ, նա, ի­հար­կե, քաջ գի­տակ­ցում է, որ Հա­յաս­տա­նի եւ Ար­ցա­խի վրա Վա­շինգ­տո­նի ա­մե­նա­կոշտ ճնշու­մը շա­րու­նակ­վում է, հա­յաս­տա­նյան բա­զում պաշ­տո­նյա­ներ սո­վո­րա­կան «5-րդ շա­րա­սյան», այն է` «շպի­ոն­նե­րի» կար­գա­վի­ճա­կում են: Իսկ դա նշա­նա­կում է, որ ե­թե Մոսկ­վան եւ Թեհ­րանն այս բարդ խա­ղում թե­կուզ մի պահ ար­դեն սո­վո­րա­կան դար­ձած սխալ­նե­րից անց­նեն էլ ա­վե­լի կո­պիտ­նե­րի, ին­չի մա­սին, ի դեպ, նա­խօ­րե­ին խո­սեց նա­եւ Ի­րա­նի նախ­կին արտ­գործ­նա­խա­րար Ա­լի Վե­լա­յա­թին, ա­պա ներ­հա­յաս­տա­նյան մեծ ու մանր բա­զում դա­վա­ճա­նիկ­նե­րի ձեռ­քով Վա­շինգ­տոնն ա­մեն սցե­նար էլ կա­րող է ի­րա­կա­նու­թյուն դարձ­նել: Այ­սինքն, Ան­կա­րան պետք է «միշտ պատ­րաստ» ռե­ժի­մում մնա, որ հա­մար պա­հին կա­րո­ղա­նա ա­ռա­վե­լա­գույնս ա­ռի­թից օգտ­նել:

Նա­եւ հաշ­վի առ­նե­լով, ՀՀ ԱԽՔ-ին, ում անգ­լո­սաք­սո­նիզ­մը կար­ծես թե տես­նում է Նի­կո­լին լու­ծում­ներ պար­տադ­րե­լու հար­ցում «վե­րա­կա­ցու», այս վեր­ջին ա­մե­րի­կյան այ­ցի շրջա­նակ­նե­րում կա­րող է Էր­դո­ղա­նին այդ­քան ցան­կա­լի լու­ծում­նե­րի ուղ­ղու­թյամբ կոնկ­րետ քայ­լեր ա­նել: Ա­մեն դեպ­քում, ըստ հա­մա­ցան­ցում շրջա­նառ­վող քննար­կում­նե­րի, ԱՄՆ մեկ­նած ԱԽՔ Ար­մեն Գրի­գո­րյա­նին, Ջեյք Սա­լի­վա­նի հետ հան­դիպ­ման ժա­մա­նակ, «խա­ղա­ղու­թյան պայ­մա­նագ­րի» շրջա­նակ­նե­րում Վա­շինգ­տո­նից եւ Բաք­վից 7 պա­հանջ-ցու­ցում է ներ­կա­յաց­վել.

«1. Խա­ղա­ղու­թյան պայ­մա­նա­գի­րը պետք է ստո­րագր­վի մին­չեւ տա­րե­վերջ եւ մի­այն Վա­շինգ­տո­նում:

2. Հա­յաս­տա­նը պար­տա­վոր­վում է իր հա­րա­վա­յին շրջան­նե­րում ըն­դու­նել 65000 ադր­բե­ջան­ցի փախս­տա­կան­նե­րի:

3. Սյու­նի­քում պետք է բաց­վի Բաք­վից կա­ռույց, ո­րը կլու­ծի ադր­բե­ջան­ցի­նե­րի անվ­տան­գու­թյան խնդիր­նե­րը Հա­յաս­տա­նում:

4. Հա­յաս­տա­նը պար­տա­վոր­վում է մին­չեւ 2026 թվա­կա­նը դուրս բե­րել ռու­սա­կան բա­զան եւ այն փո­խա­րի­նել ՆԱ­ՏՕ-ի ու­սում­նա­կան ստո­րա­բա­ժա­նում­նե­րով՝ Ա­րե­ւե­լյան գոր­ծըն­կե­րու­թյան ծրագ­րով:

5. Անկ­լավ­նե­րի հար­ցում Հա­յաս­տա­նը պար­տա­վոր­վում է Ադր­բե­ջա­նին տալ այն անկ­լավ­նե­րը, ո­րոնք ֆիքս­ված են ԽՍՀՄ քար­տեզ­նե­րով: Ընդ ո­րում, Ադր­բե­ջա­նում գտնվող հա­յաս­տա­նյան անկ­լավ­նե­րի մա­սին խոսք ան­գամ չկա:

6. Զան­գե­զու­րի մի­ջանց­քի բա­ցում մի­ջազ­գա­յին մաք­սա­յին կազ­մա­կեր­պու­թյան մաս­նակ­ցու­թյամբ, այն է` ա­ռանց ռուս­նե­րի մաս­նակ­ցու­թյան:

7. Լեռ­նա­յին Ղա­րա­բա­ղից լի­ո­վին հրա­ժար­վել»:

Ի դեպ, այս ա­մե­նը հա­մա­պա­տաս­խա­նում է այն փաս­տաթղ­թին, ո­րը Գրի­գո­րյանն ան­ցած տար­վա սեպ­տեմ­բե­րին է ստո­րագ­րել ԱՄՆ-ում: Ու ե­թե պարզ­վի, որ նշվածն ի­րա­կա­նու­թյուն է, ա­պա դա նշա­նա­կում է ոչ մի­այն Ար­ցա­խի հանձ­նում, այլ նա­եւ Հա­յաս­տա­նի ան­վե­րա­պահ կա­պի­տուլյա­ցի­ա` մոտ ա­պա­գա­յում քար­տեզ­նե­րից ջնջվե­լու մի­ան­գա­մայն ռե­ալ հե­ռան­կա­րով:

Այս ա­մե­նը կդրվի՞ Նի­կո­լի ա­ռաջ՝ վա­ղը ծրագր­ված Շառլ Մի­շե­լի եւ Ա­լի­ե­ւի հետ հան­դիպ­ման ժա­մա­նակ, ե­թե ա­յո, նա կհա­մա­ձայն­վի՞ այն ստո­րագ­րել: Ստաց­վում է այս­պես. ե­թե ստո­րագ­րի, ա­պա կնշա­նա­կի, որ ինչ­պես Պրա­հա­յի հան­դիպ­ման դեպ­քում, այս ան­գամ էլ Նի­կոլն իր վրա է վերց­նե­լու ողջ կեղ­տը, այ­սինքն՝ ար­դեն ոչ թե պար­զա­պես Ար­ցա­խի, այլ Հա­յաս­տա­նի փաս­տա­ցի ամ­բող­ջա­կան կա­պի­տու­լյա­ցի­ան, ո­րը, մի­գու­ցե նա­եւ Նի­կո­լին շրջան­ցե­լով, Սպի­տակ տու­նը, ի դեմս Սա­լի­վա­նի, ա­ռա­ջադ­րել է MI-6-ի եւ ԿՀՎ-ի սի­րե­լի այ­ցե­լու ՀՀ ԱԽՔ-ին: Կշա­րու­նա­կի խու­սա­փել, մեծ է հա­վա­նա­կա­նու­թյու­նը, որ գլխին կկա­խեն նրան Գրի­գո­րյա­նով փո­խա­րի­նե­լու տար­բե­րա­կը: Հնա­րա­վոր է, որ Նի­կո­լը մտա­ծում է, որ կկա­րո­ղա­նա ներ­քին ու­ժա­յին սխե­մա­նե­րով դա կան­խել, եւ որ հա­յաս­տ­նյան ներ­քին ու­ժա­յին­նե­րի մեջ ներ­կա­յումս քիչ տե­սա­նե­լի, բայց հա­մառ բա­խում­նե­րի տար­րեր են նկատ­վում, դա էլ կա: Սա­կայն կկա­րո­ղա­նա՞ դի­մա­նալ, ե­թե սրան գու­մար­վեն կոմպ­րո­մատ­ները եւ ար­տա­քին ճնշում­նե­րը, մեծ հարց է:

ՔԵ­ՐՈԲ ՍԱՐԳ­ՍՅԱՆ