ԱՄՆ-ն կարո՞ղ է երկար ժամանակով ամրապնդվել Հայաստանում

Ի­հար­կե, Ա­լիե­ւը մի կող­մից ճոխ հե­ռան­կար կա­րող է սպասել, ե­թե հնա­րա­վոր դառ­նա Թուր­քիա­յի մաս­նակ­ցութ­յամբ «Զան­գե­զու­րի մի­ջանցք» բա­ցել՝ այդ բա­ռի ա­մե­նաու­ղիղ ի­մաս­տով (Տե´ս նաեւ https://iravunk.com/?p=266446&l=am): Սա­կայն բա­ցի նրա­նից, որ դա պա­տե­րազ­մա­կան հե­ռան­կար է խոս­տա­նում, կա մեկ այլ հարց եւս. իսկ ԱՄՆ-ն, ե­թե իր վե­րահս­կո­ղութ­յամբ հաս­նի «խա­ղա­ղութ­յան պայ­մա­նագ­րի», կցան­կա­նա՞ ողջ վե­րահս­կո­ղութ­յու­նը փո­խան­ցել Թուր­քիա­յին:

«­Զան­գե­զու­րի մի­ջանց­քով», ճիշտ է, շատ մեծ է դառ­նում մին­չեւ Չի­նաս­տան եւ Ռու­սաս­տա­նի ա­րե­ւել­քը հաս­նող թյուր­քա­կան աշ­խարհ ստեղ­ծե­լու տես­լա­կա­նը: Բայց ե­թե Ան­կա­րա­յին հան­կարծ հա­ջող­վի նման հա­մա­կարգ ստեղ­ծել, մեծ հարց է, թե կցան­կա­նա՞ ա­ռաջ տա­նել ա­մե­րիկ­յան քա­ղա­քա­կա­նութ­յու­նը: Իսկ ե­թե դրա փո­խա­րեն Ան­կա­րան նա­խընտ­րի, օ­րի­նակ, սերտ հա­մա­գոր­ծակ­ցութ­յուն ստեղ­ծել Չի­նաս­տա­նի հետ, չէ՞ որ այդ դեպ­քում ԱՄՆ-ն կ­հայտն­վի կրա­կից Թուր­քիա­յի հա­մար շա­գա­նակ հա­նո­ղի դե­րում:

Այն, որ ԱՄՆ-ն մ­տադր­վել է Հա­րա­վա­յին Կով­կա­սում սե­փա­կան գե­րիշ­խա­նութ­յու­նը հաս­տա­տել՝ ա­ռանց օգտ­վե­լու Թուր­քիա­յին «տե­ղա­պահ կար­գե­լու» տար­բե­րա­կից, վեր­ջին ժա­մա­նակ­ներս հա­ճախ են պնդում նաեւ ի­րա­նա­կան տար­բեր աղբ­յուր­նե­րը: Օ­րի­նակ, իրա­նա­կան բա­նա­կին մոտ կանգ­նած աղբ­յուրն ա­հա այս­պես է տես­նում Հա­րա­վա­յին Կով­կա­սում ի­րա­դար­ձութ­յուն­նե­րի հնա­րա­վոր զար­գա­ցում­նե­րի սցե­նա­րը.

«ԱՄՆ-ի, ա­պա եվ­րո­պա­կան այլ երկր­նե­րի մուտ­քը կով­կաս­յան տա­րա­ծաշր­ջան, հատ­կա­պես Հա­յաս­տա­նի, ու­նի մեկ ի­մաստ՝ խա­ղի կամ տա­րա­ծաշր­ջա­նի երկր­նե­րի դե­րա­խա­ղի ա­վար­տը: Այս ներ­կա­յութ­յու­նը մի կող­մից նշա­նա­կում է Հա­րա­վա­յին Կով­կա­սի տա­րա­ծաշր­ջա­նում Թուր­քիա­յի դե­րի եւ Թու­րա­նի մի­ջանց­քի կամ Մեծ Թուր­քես­տա­նի ձևա­վոր­ման մա­սին մտա­ցա­ծին պատ­մութ­յուն­նե­րի ա­վար­տը… Թուր­քիան, որ­պես ՆԱՏՕ-ի ան­դամ, միշտ վա­յե­լել է ԱՄՆ-ի ա­ջակ­ցութ­յու­նը՝ հա­րավ­կով­կաս­յան տա­րա­ծաշր­ջա­նի անվ­տան­գութ­յու­նը խա­թա­րե­լու, Զան­գե­զու­րի կամ Ս­յու­նի­քի մի­ջանցք ստեղ­ծե­լու եւ Ի­րա­նի կա­պը Ռու­սաս­տա­նի հետ (Հ­յու­սիս-հա­րավ ա­ռանց­քը Կով­կա­սում) խզե­լու հա­մար: Այդ­պի­սի ա­ջակ­ցութ­յան մի­ջոց­նե­րից է մի քա­նի վար­կե­րի տրա­մադ­րումն այս երկ­րին՝ Թուր­քիա­յին տնտե­սա­կան կո­լապ­սից փրկե­լու հա­մար: Բայց երբ Ա­մե­րի­կան ​​ներ­կա է Հա­յաս­տա­նում, Թուր­քիա­յի խաղն ա­նի­մաստ է, եւ նման միջ­նոր­դի կա­րիքն այ­լեւս չկա…»:

Աղբ­յուրն այն կար­ծի­քին է, որ Թուր­քիա­յի տա­տա­նո­ղա­կան խա­ղե­րից խու­սա­փե­լը եւ բա­ցա­ռա­պես սե­փա­կան շա­հը հե­տապն­դե­լը Վա­շինգ­տոնը պար­զա­պես պար­տադ­րում է՝ Հա­յաս­տա­նում վե­րահս­կո­ղութ­յուն ի­րա­կա­նաց­նել այլ միջ­նոր­դի մի­ջո­ցով: Եվ այն, որ այս պա­հին նկատ­վում է Ֆրա­սիա­յի գե­րակ­տի­վա­ցում Հա­յաս­տա­նում, այդ թվում՝ տար­բեր աղբ­յուր­ներ խո­սում են այս­տեղ ֆրան­սիա­կան բա­զա­նե­րի տե­ղա­կայ­ման ծրագ­րե­րի մա­սին, ի­հար­կե, ո­րո­շա­կի հիմ­քեր ու­նեն:

Ընդ ո­րում, նույն ի­րա­նա­կան աղբ­յուրն այն կար­ծի­քին է, որ դա նաեւ Ա­լիե­ւի հա­մար է դար­ձել լուրջ խնդիր. «Հա­յաս­տա­նում Ա­մե­րի­կա­յի ներ­կա­յութ­յան կա­յու­նա­ցու­մը, ըստ էութ­յան, կնշա­նա­կի Հա­յաս­տա­նը դար­ձել է ՆԱՏՕ-ի նոր ոչ պաշ­տո­նա­կան ան­դամ: Սա Թուր­քիա­յի ա­մե­նա­սար­սա­փե­լի մղձա­վանջն է, որ Հա­յաս­տա­նից հե­տո Բա­քուն կանց­նի Ա­մե­րի­կա­յի կող­մը… Այժմ, երբ ըն­թա­նում է ՆԱՏՕ-ի մուտքն ու կա­յու­նա­ցու­մը Հա­յաս­տա­նում, գնդա­կը Ա­լիե­ւի դաշ­տում է, եւ, ինչ­պես եր­եւում է, նա պետք է ո­րո­շի՝ շարժ­վել դե­պի ա­րե­ւե՞լք, թե՝ գրկել Արեւ­մուտ­քին…»:

Միան­գա­մայն հա­վա­նա­կան սցե­նար է: Սա­կայն, ե­թե ըն­դու­նենք, որ այս մե­խա­նիզմն է աշ­խա­տում, այս դեպ­քում կա այն հար­ցը, թե միայն Նի­կո­լի հաշ­վին գոր­ծե­լով, Վա­շինգ­տո­նը ռեալ շան­սեր ու­նի՞ Հա­յաս­տա­նը եր­կա­րա­ժամ­կետ հե­ռան­կա­րով սե­փա­կան հե­նա­կե­տը դարձ­նե­լու հա­մար: Փաս­տը, որ ԱՄՆ-ն, թե­կու­զեւ դեռ միայն 45-օր­յա ժամ­կե­տով կանգ­նեց­րեց Ուկ­րաի­նա­յի ֆի­նա­նսա­վո­րու­մը, ան­կախ դրա բուն պատ­ճառ­նե­րից, շատ ռիս­կա­յին է Ա­րեւ­մուտ­քի հա­մար: Այս ի­րա­վի­ճա­կում, Կիե­ւի ռե­զերվ­նե­րը բա­վա­կան կլի­նե՞ն, որ այս պա­հին կա­րո­ղա­նան կանգ­նեց­նել ռուս­նե­րի ճնշում­նե­րը, ո­րոնք, ե­թե դա­տենք ռազ­մա­կան ի­րա­վի­ճա­կից, ա­մե­նա­մոտ ժա­մա­նակ­ներս կա­րող են բազ­մա­պատկ­վել: Ընդ ո­րում, հաս­կա­նա­լի է, թե նաեւ կով­կաս­յան տա­րա­ծաշր­ջա­նի վրա ինչ ազ­դե­ցութ­յուն կու­նե­նա, ե­թե ռու­սա­կան ու­ժե­րին հա­ջող­վի քիչ թե շատ լուրջ նոր հա­ջո­ղությ­ուն­ներ ար­ձա­նագ­րել մար­տա­դաշ­տում, ինչն այս պա­հին դառ­նում է շատ ի­րա­տե­սա­կան:

Մ­յուս կող­մից, հի­շեց­նենք, ԱՄՆ-ին այդ­պես էլ դեռ չի հա­ջող­վել Ար­ցա­խից դուրս մղել ռու­սա­կան կոն­տին­գեն­տը, որն անհ­րա­ժեշ­տութ­յան դեպ­քում կա­րող է ա­րա­գո­րեն բազ­մա­պատկ­վել՝ ի հա­շիվ օ­դա­նա­վա­կա­յա­նի: Ռու­սա­կան զի­նու­ժը, ան­կախ նի­կոլ­յան քա­րո­զար­շա­վի, իր հեր­թին դեռ մնում է Հա­յաս­տա­նում: Ընդ ո­րում, դեռ մեծ հարց է, թե նի­կոլ­յան թի­մը ռու­սա­կան ռազ­մա­բա­զան հա­նե­լու պաշ­տո­նա­կան պա­հանջ կներ­կա­յաց­նի՞ Մոսկ­վա­յին, եւ ո՞­րը կլի­նի ար­ձա­գան­քը: Գու­մա­րենք նաեւ Ի­րա­նին, որն էա­պես ան­հանգս­տա­ցած է իր հյու­սի­սում ՆԱՏՕ-ա­կան բա­զա­ներ ու­նե­նա­լու հե­ռան­կա­րից:

Արդ­յուն­քում, թեեւ շատ նման է, որ ՆԱՏՕ-ն փոր­ձում է հիմ­նա­վոր­վել Հա­յաս­տա­նում, բայց նաեւ չմո­ռա­նանք, որ փոր­ձում էր հիմ­նա­վոր­վել նախ՝ Ղ­րի­մում, ա­պա՝ ողջ Ուկ­րաի­նա­յում, եւ ու­նենք այն, ինչ ու­նենք:

Որ­պես պատ­մա­կան օ­րի­նակ էլ` կա­րող ենք հի­շել 1920թ.-ը, երբ այն ժա­մա­նակ­վա ՆԱՏՕ-ն՝ Ան­տանտն էր փոր­ձում հիմ­նա­վոր­վել Հա­յաս­տա­նում: Վեր­ջում ի հայտ ե­կավ բրի­տա­նա­կան նա­վե­րը լեռ­ներ չբարձ­րա­նա­լու եւ հայ դե Փա­րի­զի պատ­մութ­յու­նը:

ՔԵՐՈԲ ՍԱՐԳՍՅԱՆ