Ինչու հանկարծ Ֆրանսիան որոշեց մտնել Հայաստան

­Մոսկ­վան նաեւ կա­րող է փոր­ձել սպա­սել հա­յաս­տան­յան ի­րա­դար­ձութ­յուն­նե­րի զար­գաց­մա­նը, ո­րոնք ա­ռանց նրա էլ բուռն կլի­նեն (Տե:ս նաեւ https://iravunk.com/irav/?update&id=266574&l=am): Բանն այն է, որ ե­թե ան­գամ ՌԴ-ն խա­ղից դուրս մնա, դա դեռ չի նշա­նա­կում, որ թուրք-ա­զե­րիա­կան տան­դե­մը կա­րող է սե­փա­կան հա­յե­ցո­ղութ­յամբ վե­րա­ձե­ւել Հա­յաս­տա­նը:

Ա­րեւ­մուտ­քի ներ­կա­յիս խա­ղի վերջ­նա­կան նպա­տա­կը, սա­կայն, «մի փոքր» այլ է, քան ցան­կա­նում է Էր­դո­ղա­նը: Ի­րա­նա­կան բա­նա­կին մոտ կանգ­նած աղբ­յու­րը, օ­րի­նակ, այսկերպ է տես­նում ԱՄՆ-ի կող­մից ա­ռաջ տար­վող այդ խա­ղը. «Եվ­րո­պան ցան­կա­նում է միա­նալ Կենտ­րո­նա­կան Ա­սիա­յին 120 մի­լիարդ դո­լար վար­կով (հա­մար­ժեք է ընդ­հա­նուր ար­ժե­քի 40%-ին)՝ մին­չեւ 2030 թվա­կա­նը մի­ջանցքն ա­վար­տե­լով: Ռու­սաս­տա­նը չի կա­րո­ղա­նում վե­րահս­կել «Մի­ջին մի­ջանց­քը»՝ լի­նի դա, այս­պես կոչ­ված` Զան­գե­զուրի եր­թու­ղին, թե վրա­ցա­կան եր­թու­ղին։ Ա­րեւ­մուտ­քին դի­մա­կա­յե­լու Ռու­սաս­տա­նի միակ մի­ջո­ցը Ի­րա­նի հետ հա­մա­գոր­ծակ­ցելն է»։

­Ռուս-ի­րա­նական հա­մա­գոր­ծակ­ցութ­յա­նը դեռ կհաս­նենք: Սա­կայն նկա­տենք, որ աղբ­յու­րը կից ներ­կա­յաց­նում է նաեւ այն սխե­մա­տիկ պատ­կե­րը, ո­րով Եվ­րո­պան ցան­կա­նում է ի­րա­կա­նաց­նել ա­րե­ւել­քից հա­րավ­կով­կաս­յան տա­րա­ծաշր­ջա­նով անց­նե­լիք կո­մու­նի­կա­ցիա­նե­րը (տե՛ս լու­սան­կա­րը): Կո­մու­նի­կա­ցիոն հոս­քե­րը Կենտ­րո­նա­կան Ա­սիա­յից Հա­րա­վա­յին Կով­կաս են հաս­նում եւ այն­տե­ղից՝ շարժ­վում են Եվ­րո­պա հիմ­նա­կա­նում Սեւ ծո­վով, այն է՝ Թուր­քիան շրջան­ցե­լով: Ընդ ո­րում, ան­կախ նրա­նից՝ խոս­քը Ս­յու­նի­քի՞, թե այլ ու­ղի­նե­րի մա­սին է:

Եվ մյուս կող­մից, կա նաեւ մեկ «տա­րօ­րի­նակ» հարց. իսկ Թուր­քիա­յի ին­չի՞ն է պետք Կար­սից դե­պի Նա­խի­ջե­ւան եր­կա­թու­ղի կա­ռու­ցել՝ Մե­ղրիի գծին «կպնե­լու» հա­մար: Այ­սինքն, ե­թե ըն­դու­նենք, որ Թուր­քիան ծրագ­րում է Հա­յաս­տա­նի նկատ­մամբ աշ­խարհա­քա­ղա­քա­կան վե­րահս­կո­ղութ­յուն սահ­մա­նել, այդ դեպ­քում նրա տրա­մադ­րութ­յան տակ կլի­նի Նա­խի­ջե­ւան-Ե­րասխ-Գ­յում­րի-­Կարս գի­ծը եւ, 5 տա­րի ու մի­լիարդ­ներ ծախ­սե­լով, Նա­խի­ջե­ւան-­Կարս կա­ռու­ցե­լը ա­նի­մաստ է դառ­նում: Այ­սինքն, մտա­ծում են, թե Հա­յաս­տա­նի նկատ­մամբ վե­րահս­կո­ղութ­յուն սահ­մա­նել չե՞ն կա­րող: Բայց այդ դեպ­քում նաեւ Մե­ղրիի հատ­վա­ծը կմնա ոչ վե­րահս­կե­լի: Թե՞ հաշ­վար­կը միայն Ս­յու­նի­քը մի կերպ խլելն է: Այս դեպ­քում էլ Ի­րա­նի եւ ՌԴ-ի հետ է բա­խումն ան­խու­սա­փե­լի, էլ չա­սած Չի­նաս­տա­նի մա­սին: Բայց, բախ­վե­լու են նաեւ Ա­րեւ­մուտ­քի հետ, ո­րը, կրկնենք, այլ կերպ է տես­նում հա­րավ­կով­կաս­յան կո­մու­նի­կա­ցիոն ցան­ցը: Ընդ ո­րում, պա­տա­հա­կան չէ, որ Ի­րա­նից եւ ՌԴ-ից հե­տո, հի­մա նաեւ Ֆ­րան­սիան է խո­սում Ս­յու­նի­քում հյու­պա­տո­սա­րան տե­ղա­կա­յե­լու մա­սին:

­Հա­յաս­տա­նի հա­մար, հի­շեց­նենք, նման ի­րա­վի­ճակ է­լի ե­ղել է՝ 1918-20թթ.-ին: Այն ժա­մա­նակ էլ Ա­րեւ­մուտ­քը Հա­յաս­տա­նում կենտ­րո­նա­նա­լու քա­ղա­քա­կա­նութ­յուն սկսեց՝ դուրս մղե­լով թուր­քե­րին: Նո­րից մեր եր­կի­րը կտրուկ տե­ղա­շարժ սկսեց դե­պի Ա­րեւ­մուտք, եւ Թուր­քիան նա­խընտ­րեց ու­ժա­յին լուծ­ման գնա­լը: Ա­րեւ­մուտքն այն ժա­մա­նակ կանգ­նեց Հա­յաս­տա­նի ուղ­ղութ­յամբ ռազ­մա­կան մա­տա­կա­րա­րում­նե­րի ու­ղի­նե­րի խիստ սա­կա­վութ­յան փաս­տի ա­ռաջ եւ ստիպ­ված էր հե­ռա­նալ: Այդ խնդի­րը կա նաեւ այ­սօր. ե­թե ԱՄՆ-ն­ ի­րոք ցան­կա­նում է Ֆ­րան­սիա­յի մի­ջո­ցով ռազ­մա­բա­զա­ներ հիմ­նել Հա­յաս­տա­նում, ինչ­պե՞ս է այն ա­պա­հո­վե­լու:

­Ռու­սաս­տա­նում, չբա­ցա­ռենք, որ կա նաեւ այն մո­տե­ցու­մը, թե կա­րե­լի է մի կարճ պահ պաու­զա վերց­նել, փոր­ձել այդ ըն­թաց­քում լու­ծել ուկ­րաի­նա­կան խնդի­րը, ա­պա վե­րա­դառ­նալ, երբ Թուր­քիան ու Ա­րեւ­մուտ­քը կմտնեն սուր մրցակ­ցութ­յան մեջ:

­Բայց վե­րա­դառ­նանք Ռու­սաս­տա­նին: Խա­ղից ժա­մա­նա­կա­վոր դուրս գա­լու տար­բե­րա­կը նրա հա­մար ռեա՞լ է: Ի­րո­ղութ­յունն այն է, որ հա­յաս­տան­յան կո­մու­նի­կա­ցիոն հա­մա­կար­գի վրա այն­քան «աչք կա», որ մեծ հարց է, թե 1920թ.-ի «11-րդ Կար­միր բա­նա­կի մուտ­քի» տար­բե­րա­կը Մոսկ­վան կկա­րո­ղա­նա՞ կրկնել, ե­թե մինչ այդ մեր կու­մու­նի­կա­ցիոն հա­մա­կար­գը միաց­վի Ա­րե­ւելք-Ա­րեւ­մուտք հա­մա­կար­գին՝ ԱՄՆ-ի կամ նույ­նիսկ՝ ՆԱՏՕ-ա­կան Թուր­քիա­յի վե­րահս­կո­ղութ­յամբ:

Մ­յուս կող­մից, այն, որ Ար­ցախ-­Հա­յաս­տան ուղ­ղութ­յամբ Ռու­սաս­տա­նը հայտն­վեց այս քա­նա­կի հար­ված­նե­րի տակ, ի­հար­կե, խո­սում է դիր­քե­րի թու­լութ­յան մա­սին, եւ պա­տա­հա­կան չէ նաեւ Ի­րա­նից պար­բե­րա­բար շրջա­նա­ռութ­յան մեջ դրվող կար­ծի­քը, թե՝ «Ռու­սաս­տա­նը չի կա­րո­ղա­նում վե­րահս­կել «Մի­ջին մի­ջանց­քը»»:

Ի­հար­կե, ի­րա­վի­ճա­կը կա­րող է ար­մա­տա­պես փոխ­վել, ե­թե Ռու­սաս­տա­նին հա­ջող­վի իր օգ­տին ա­վար­տել ուկ­րաի­նա­կան պա­տե­րազ­մը: Ընդ ո­րում, վաղ թե ուշ կա­վար­տի: Բայց դա կտե­ւի մի քա­նի ա­մի՞ս. այդ դեպ­քում կկա­րո­ղա­նա նաեւ հա­յաս­տան­յան ուղ­ղութ­յամբ ինչ-որ քայ­լե­րի դի­մել: Կ­տե­ւի մեկ տա­րի՞. խնդի­րը շատ ա­վե­լի բարդ կդառ­նա: Իսկ ե­թե հի՞նգ տա­րի…

«Ա­րեւ­մուտ­քին դի­մա­կա­յե­լու Ռու­սաս­տա­նի միակ մի­ջո­ցը Ի­րա­նի հետ հա­մա­գոր­ծակ­ցելն է»,- հու­շում է ի­րա­նա­կան բա­նա­կին մոտ կանգ­նած աղբ­յու­րը։ Բայց մի՞­թե ՌԴ-ն­ ու Ի­րանն այ­սօր չեն հա­մա­գոր­ծակ­ցում: Կոնկ­րետ ուղ­ղութ­յուն­նե­րում ի­հար­կե հա­մա­գոր­ծակ­ցում են: Սա­կայն ի­րա­նա­կան տար­բեր աղբ­յուր­նե­րի կող­մից պար­բե­րա­բար օ­րա­կարգ բեր­վող նման մտքե­րը հու­շում են, որ մաս­նա­վո­րա­պես հա­յաս­տան­յան ուղ­ղութ­յամբ չկա հա­մա­գոր­ծակ­ցութ­յան այն մա­կար­դա­կը, ո­րը հար­ցեր լու­ծե­լու ռեալ հնա­րա­վո­րութ­յուն կտա: Դա կա­րե­լի է հաս­կա­նալ. Գ­յու­լիս­տան-­Թուրք­մեն­չա­յի պայ­մա­նագ­րե­րը մնում են ռուս-ի­րա­նա­կան հա­րա­բե­րութ­յու­ննե­րի անկ­յու­նա­քա­րը, դրան­ցով Ի­րա­նը Քուռ-Ա­րաք­սից այս կողմ քի­թը մտցնե­լու ի­րա­վունք չու­նի, քա­նի դեռ ար­տա­կարգ, ա­սենք՝ պա­տե­րազ­մա­կան ի­րա­վի­ճակ­ներ չկան (Ս­յու­նի­քը նկա­տի ու­նենք): Ռու­սաս­տանն էլ ա­վան­դա­կան կեր­պով շա­րու­նա­կում է խան­դով վե­րա­բեր­վել հին սահ­մա­նից այս կողմ Ի­րա­նի կող­մից թույ­լատր­վա­ծից ա­վել գոր­ծո­ղութ­յու­ննե­րին, եւ Թեհ­րանն էլ, հաշ­վի առ­նե­լով այլ ուղ­ղութ­յու­ննե­րում Մոսկ­վա­յի հետ հա­մա­գոր­ծակ­ցութ­յու­նը, զերծ է մնում անհ­րա­ժեշտ գոր­ծո­ղութ­յուն­նե­րից:

Այ­սինքն, նման ազ­դակ­նե­րով, մի­գու­ցե նաեւ կու­լո­ւա­րա­յին պաշ­տո­նա­կան շփում­նե­րում Ի­րա­նը, ըստ ա­մե­նայ­նի, հենց դա է ա­ռա­ջար­կում ՌԴ-ին՝ միակ մի­ջո­ցը հա­րավ­կով­կաս­յան ուղ­ղութ­յամբ Ի­րա­նի հետ հա­մա­գոր­ծակ­ցելն է, այ­լա­պես շատ բան կկորց­նենք: Ա­հա, այս ռեալ քայ­լին Մոսկ­վան կա­րող է գնալ, քա­նի դեռ կաշ­կանդ­ված է Ուկ­րաի­նա­յում կամ այլ ռեալ մի­ջոց չի գտել: Կգ­նա՞, սա է այս պա­հին հա­րավ­կով­կաս­յան ողջ տի­րույ­թի հա­մար ա­մե­նաա­ռանց­քա­յին հար­ցե­րից մե­կը:

ՔԵՐՈԲ ՍԱՐԳՍՅԱՆ