Շահվերդյանի «Համլետը» տվեց «լինե՞լ, թե՞ չլինել» մշտնջենական հարցի պատասխանը

Կ. Ստանիսլավսկու անվան ռուսական դրամատիկական թատրոնի բեմում կայացավ «Համլետ. Collapse» ներկայացման առաջնախաղը: Բեմադրությունը, որի հիմքում Ուիլյամ Շեքսպիրի «Համլետ» ողբերգությունն է, ոչ թե պարզապես ժամանակակից ընթերցում է, այլ խիզախ ախտորոշում՝ ուղղված մեր դարաշրջանին։ Սա պատմություն է ոչ միայն արքայազնի կասկածների, այլ ամբողջ մարդկության կոլապսի մասին։

Շահվերդյանի Համլետն այլեւս մենավոր մտածող չէ՝ պարփակված ներքին պայքարի մեջ։ Նա գերծանրաբեռնված է ինֆորմացիայով, ճնշված է վախերով, մոլորված՝ կեղծ արժեքների ու սպառողական մրցավազքի մեջ։ Նրա խելագարությունը ընտրություն չէ, այլ համակարգային հիվանդության ախտանիշ։ Չէ որ այս աշխարհում ճշմարտությունը զենք է, սուտը դարձել է վիրուս, իսկ ընտանիքը՝ դավաճանության առաջին օղակ։

Բեմադրիչը իր հերոսին տեղափոխում է մեր օրեր՝ այն իրականություն, որտեղ ապրելը դարձել է դիմադրություն։ «Լինե՞լ, թե՞ չլինել» հարցն այլեւս փիլիսոփայական վերացականություն չէ. այն սոցիալական, էկոլոգիական, բարոյական ճգնաժամի կիզակետում կանգնած մարդու ճիչն է։ Այսօրվա Համլետը վրեժխնդիր լինելուց առաջ ինքնախոստովանության ճանապարհ է անցնում. «Ես եմ մեղավոր»՝ հնչում է վերջին մենախոսության մեջ՝ որպես հավաքական պատասխանատվության դատավճիռ։ Նա խոսում է թունավոր էկոլոգիայի, անգիտակից սպառման, տեխնոլոգիական կախվածության մասին։ «Համլետ. Collapse»-ը բացում է դիմակները՝ ցույց տալով մեր օրերի «նորմայի» խեղվածությունը, երբ մրցակցությունը վերածվում է տագնապի, հաջողությունը՝ ինքնակործանման, իսկ փառքը՝ դատարկության։

Սակայն ներկայացումը հուսահատության մասին չէ։ Այն գիտակցության մասին է եւ, ի վերջո, մեր օրերում Համլետը ոչ թե կործանվում է, այլ ընտրում է ապրելո՛ւ ճանապարհը, ո՛չ թե հանուն իրեն, այլ հանուն այն մեկի, որին դեռ հնարավոր է փրկել: Այս մասին զրուցել ենք Կ. Ստանիսլավսկու անվան ռուսական դրամատիկական թատրոնի տնօրեն, ներկայացման բեմադրիչ ՍՈՒՐԵՆ ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆԻ հետ:

«ՅՈՒՐԱՔԱՆՉՅՈՒՐՍ ՓՈՐՁՈՒՄ ԵՆՔ ՊԱՇՏՊԱՆՎԵԼ. ԻՆՉ-ՈՐ ՄԻ ԿԵՐՊ ՋՐԻ ԵՐԵՍԻՆ ՄՆԱԼ»

— Ինչպիսի՞ն պետք է լինի այսօրվա Համլետը։

— Կարծում եմ՝ այսօրվա Համլետը շատ պետք է տարբերվի Շեքսպիրի նկարագրած Համլետից: Ժամանակակից Համլետը գերծանրաբեռնված է ինֆորմացիայով եւ համաձայն չէ այն ամենի հետ, ինչ կատարվում է այսօր մեր աշխարհում, երկրագնդի վրա։ Այսօրվա Համլետն իսկապես լուրջ վախեր ունի, եւ կարծում եմ` նրա խնդիրը ոչ միայն վրեժխնդիր լինելն է անձնական հարթության վրա, այլ նրա պրոբլեմը շատ ավելի մեր իրականության մեջ է, որտեղ յուրաքանչյուրս փորձում ենք պաշտպանվել, ինչ-որ մի կերպ ջրի երեսին մնալ: Այսօր միգուցե եզակի մարդիկ կան երկրագնդի վրա, որ իսկապես մաքուր են: Մեր իրականության մեջ մաքուր մնալը շատ բարդ է: Ներկայացման մեջ այն Համլետը, ում ես եմ նկարագրում, պրոբլեմներով լի մի երիտասարդ է. յուրաքանչյուրս ենք, ով գիտակցում է, որ ինքն էլ մեղքեր է գործել: Եվ ներկայացման վերջին իր մենախոսությունը հենց դրա մասին է՝ ես ինքս եմ մեղավոր, մեղավոր եմ, որ չեմ տեսնում դիմացինիս ցավը եւ խնդիրը, չեմ փորձում ձեռք մեկնել, օգնել եւ հանել այն կեղտից, որի մեջ հայտնվում ենք մենք ոչ մեր կամքով:

— Այս պայմաններում «լինե՞լ, թե՞ չլինել» հարցը անձնակա՞ն է, թե՞ համամարդկային։

— Այսօր ապրել, թե չապրելու, լինել կամ չլինելու խնդիրը շատ արդիական է. համակերպվե՞լ, լինե՞լ այն իրականության մեջ, որը մեզ շրջապատում է, թե՞ փորձել փոխել մեր իրականությունը։ Այն Համլետը, որին ես եմ բերում բեմ, ինչ-որ առումով առնչվում է նաեւ ինձ հետ, այսինքն` իմ անձնական ցավի եւ իմ խնդիրների հետ։ Ես նույնպես, ինչպես եւ շատերը, ունեմ չլուծված խնդիրներ, մեղքի զգացում ինչ-որ մեկի հանդեպ, եւ դա ծանր բեռի պես, երեւի, մինչեւ կյանքի վերջ պետք է քարշ տանք մենք բոլորս։ Այլ խնդիր է, երբ դու գիտակցում ես դա ու փորձում ես շտկել, փոխել քեզ եւ քո տեսակը, այն է` օգտակար լինել մեր հասարակությանը, մեր բնությանը։

Մենք անխնա սպառում ենք մեր բնությունը՝ անմարդկայնորեն, վիրուսի պես քայքայում ենք այն։ Ես ամեն անգամ մեքենա վարելիս հետեւում եմ՝ իմ մոտ ցուցանիշ կա օդի աղտոտված լինելու չափի մասին, դրա վերաբերյալ նույնպես խոսում եմ ներկայացման մեջ։ Բոլորս ենք մեղավոր, որ այդպիսին է այսօր մեր էկոլոգիան, եւ որ մենք ինքներս ենք ստեղծել մի միջավայր, որտեղ շնչելը, ապրելը դժվար է: Յուրաքանչյուրիս գիտակցության մեջ եթե դա լինի, մենք կգործենք այլ կերպ։ Ես չեմ մեղադրում մարդուն այսօր եւ չեմ կարող մեղադրել, որովհետեւ չկա մի երեխա, որը մեղավոր է: Նա դառնում է մեղավոր, երբ ձեւավորվում է այն միջավայրի մեջ, որն անառողջ է, որտեղ իրականությունն այնպիսին է իրեն դարձնում, որ նա դառնում է զոհ եւ մեղավոր տարբեր հարցերի մեջ։

Մեր ներկայացման Համլետն իսկապես արտացոլանքն է այս իրականության եւ մեր հասարակության: Եվ խոսքը ոչ միայն հայ հասարակության մասին է, այլ երկրագնդի։ Ընդհանրապես, մարդու մասին, ով իր առօրյա վազքի մեջ, փառքի, հարստության հետեւից վազելով՝ մոռանում է այն ամենակարեւորն, ինչի համար, որ կոչված է մարդը։ Մենք շտապում ենք, շա՜տ ենք շտապում եւ շտապում ենք կենցաղային առումով։

«ԱՅՈ՛, ՄԵՆՔ ԵՆՔ ՄԵՂԱՎՈՐ ՄԵՐ ԲՈԼՈՐ ՄԵՂՔԵՐԻ, ՑԱՎԵՐԻ ԵՎ ԲԱՑԹՈՂՈՒՄՆԵՐԻ ՄԵՋ»

— Այս սպառողական մտածողությունը ինչպե՞ս է կապվում «լինելու» խնդրի հետ։

— Ներկայացման մեջ Կլավդիոսը ասում է՝ մեր հասարակությունը դարձել է «անգիտակից սպառողների հոտ»: Այո, այսօր տեխնոլոգիաները եւ իրականությունը դարձնում է մեզ անգիտակից սպառող։ Շատ երկար վերջերս ուսումնասիրում եմ, թե որքան սնունդ պետք է ընդունի մարդը։ Պարզվում է՝ կարող ենք նույնիսկ օրերով քաղցած մնալ, եւ դա մեզ ավելի օգտակար է, քան այն, որ մեր մեջ դրված է, թե օրը մի քանի անգամ պետք է ընդունել սնունդ եւ անընդհատ սննդային ընդմիջումներ ունենալ։ Պարզվում է, որ այդպես չէ, մեր օրգանիզմը դրա կարիքը չունի։ Մեզ ուղղակի բերել են դրան, որպեսզի լինենք սպառող, եւ նրանք, ովքեր զբաղվում են արտադրությամբ եւ իրենց գործով մեզ, այսպես ասած, ասեղի վրա են նստեցնում ու փորձում են իրենք առաջ գնալ իրենց գործի մեջ:

Ահա թե ինչու «Համլետ. Collapse», ահա թե ինչու մեր Համլետը մի փոքր տարօրինակ է եւ նյարդային։ Այսօր բարդ է հանգիստ, հանդարտ ապրել։ Ամեն ինչ նյարդայնացնում է մարդուն, ամեն ինչ մարդուն դարձնում է գրգռված եւ մրցակցությունը մարդկանց մեջ աներեւակայելի տագնապի է բերում։ Այդ մրցակցությունը հենց այդ սպառման մեջ է, ով ինչ ունի եւ ինչի է հասել։ Մարդիկ կան, որ երբեւիցե կանգ չեն առնում իրենց ձեռք բերածից, ունեցվածքից, բայց երեւի թե, երբ արդեն գալիս են մի տարիքի, որ շատ կարճ կյանք է մնացել, գիտակցում են, որ այս ամենն իրենց հարկավոր չէր: Ընդամենը հարկավոր էր վայելել կյանքը, հանդարտ, հանգիստ ապրել եւ գեղեցիկ ապրել։

— Մեր օրերում կստացվի՞ հանրությանը բերել այս գիտակցության, որպեսզի ընտրի լինելու, ոչ թե կործանվելու ճանապարհը:

— Ես մի օրինակ բերեմ. կարծում եմ` զուգահեռ կարելի է անցկացնել Սթիվ Ջոբսի հետ։ Մարդ, որ ուներ ամեն ինչ, բայց այդ ամեն ինչին հասել էր իր առողջության, իր նյարդերի, իր կյանքի ռիթմի միջոցով, որն իսկապես ազդեցություն էր ունեցել իր առողջության վրա եւ 56 տարեկանում մահացավ: Ի՞նչ հասցրեց, ի՞նչ կարողացավ անել.... Ես կարծում եմ` այսօր մարդիկ շատ ավելի պետք է մտածեն իրենց առողջության մասին եւ մտածեն, թե ուր ենք գնում, ինչպիսին ենք սարքում մեր միջավայրը, ինչպիսին է մեր էկոլոգիան եւ մի փոքր բարի լինել, այս մրցավազքի մեջ չմտնել, մի փոքր հանդարտ ապրել։

Ինչի՞ է կոչված արվեստը, ինչի՞ ենք մենք ստեղծագործում։ Մենք ստեղծագործում ենք, որպեսզի որքանով հնարավոր է մարդկանց գիտակցությունը փոխենք։ Ներկայացման առաջնախաղից հետո՝ հանդիսատեսի արձագանքից, վերաբերմունքից ու էմոցիաներից հասկացա, որ մենք մեր նպատակին մի փոքր մոտեցել ենք, ավելին՝ հասել ենք։ Մարդիկ ինձ մոտենում էին ու ասում, որ վերջին տեքստը, Համլետի վերջին մենախոսությունը, որի մասին ես քիչ առաջ խոսում էի, մոտավորապես եթե ամփոփենք, հետեւյալն է՝ այո՛, մենք ենք մեղավոր մեր բոլոր մեղքերի, ցավերի եւ բացթողումների մեջ։ Մի պահ պետք է կանգ առնել եւ վերագնահատել կյանքն ու իրականությունը եւ փոխել, նախ եւ առաջ՝ փոխվել։ Պետք է փոխենք ինքներս մեզ եւ հետո փորձենք փոխել մեր միջավայրը՝ այն ամենն, ինչ մեզ շրջապատում է։ Դա գերագույն պատասխանատվություն է, բայց, այնուամենայնիվ, պետք է գնալ դրան: Անընդհատ ներկայացման մեջ հնչում է հետեւյալ հարցը` «լինե՞լ, թե՞ չլինել»: Գրեթե բոլոր գլխավոր կերպարներին այդ հարցը Համլետը տալիս է, ես էլ եմ տալիս, եւ վերջում ինքը պատասխանում է՝ այո՛, լինել, նույնիսկ եթե շատ դժվար է, եթե անհնար է ապրել եւ շուրջ բոլորը դավաճանություններ են, չկամություն, ատելություն, բայց, այնուամենայնիվ, պետք է ապրել։ Պետք է փորձել այս միջավայրը փոխել եւ պետք է սկսենք ամեն մեկս մեզնից։

ՀՐԱՆՏ ՍԱՐԱՖՅԱՆ

Այս թեմայով Ուկրաինական աղբյուրների տարածել են ռուսական «Գերան-5» հրթիռային անօդաչուի թռիչքի եւ թիրախի խոցման կադրերը (Տեսանյութ) Ռուսական բանակը խորը ճեղքումով է իրականացրել Վելիկիյ Բուռլուկի հյուսիսային թեւում Թրամփը կրկին պահանջել է, որ Զելենսկին դադարեցնի ռուսական նավթավերամշակման գործարաններին հարվածները. Axios Ռուսական բանակը կարող է մտնել Զապորոժե այս ձմռանը. Ուկրաինական հրամանատար Ուկրաինայի պողպատաձուլական արդյունաբերությունը կանգ է առել ռուսական հարվածներից հետո. FT