Իրան–ԱՄՆ հրադադարի ժամկետն ավարտվում է. պատերազմը կվերսկսվի՞

Այս­պի­սով, ԱՄՆ­–ի եւ Ի­րա­նի պա­տե­րազ­մում երկ­շա­բաթ­յա հրա­դա­դա­րը հա­սավ եզ­րագ­ծին: Թե այս եր­կու շա­բաթ­նե­րին պա­տե­րազմ կամ խա­ղա­ղութ­յուն թե­ման քա­նի ան­գամ շրջա­դար­ձե­րի են­թարկ­վեց, ե­րե­ւի կա­րե­լի է գնա­հա­տել նավ­թի հա­մաշ­խար­հա­յին շու­կա­նե­րի վի­ճա­կից, որ­տեղ գներն այս ըն­թաց­քում քա­նիցս կտրուկ վե­րելք­նե­րի եւ վայ­րէջք­նե­րի են­թար­կվե­ցին` պայ­մա­նա­վոր­ված պա­տե­րազմ կլի­նի–­չի լի­նի փո­փոխ­վող սպա­սե­լիք­նե­րով:

ԿՈՒԼԻՍՆԵՐՈՒՄ ԴԵՌ ԲԱՆԱԿՑՈՒՄ ԵՆ

Ա­մե­նա­վատն այն է, որ ան­գամ վեր­ջին պա­հին անշ­նոր­հա­կալ գործ կլի­ներ են­թադ­րե­լը` պա­տե­րազ­մը կվերսկս­վի՞, հրա­դա­դա­րը կեր­կա­րաց­վի՞, թե կլի­նի պայ­մա­նա­վոր­վա­ծութ­յուն եւ ա­վարտ: Մի կող­մից, ԱՄՆ­–ից հե­տե­ւո­ղա­կա­նո­րեն գա­լիս են մե­սիջ­ներ, թե ա­մեն բան լավ է: Բայց նաեւ հա­մեմ­ված թրամփ­յան սպառ­նա­լիք­նե­րով. ե­թե Ի­րա­նը չստո­րագ­րի, ա­պա կջար­դենք–կփշ­րենք: Մ­յուս կող­մից, Ի­րա­նից քա­նիցս հնչեց ազ­դակ, թե մին­չեւ մեր պայ­ման­նե­րը չկա­տա­րեք, ոչ մի հրա­դա­դար: Ընդ ո­րում, որ այս ըն­թաց­քում մի պահ բա­ցե­ցին Հոր­մու­զի նե­ղու­ցը, ա­պա ա­րա­գո­րեն փա­կե­ցին, ի­րա­նա­կան հենց այդ ռազ­մա­վա­րութ­յան մա­սին է հու­շում: Նա­խօ­րեին նաեւ հրա­դա­դա­րի կոնկ­րետ խախ­տում ե­ղավ, երբ ա­մե­րի­կա­ցի­նե­րը գրա­վե­ցին ի­րա­նա­կան տան­կե­րը, ո­րին ի պա­տաս­խան, Ի­րա­նը սկսեց հար­ված­ներ հասց­նել բլո­կա­դա ի­րա­կա­նաց­նող ա­մե­րիկ­յան նա­վե­րին:

­Բայց չնա­յած այս բո­լոր տա­տա­նում­նե­րին` դժվար չէ նկա­տել, որ կու­լի­սա­յին գե­րակ­տիվ բա­նակ­ցութ­յուն­նե­րը չեն դա­դա­րել: Այ­սինքն, կլի­նի պա­տե­րազմ, թե` ոչ, միայն վեր­ջին պա­հին պարզ կդառ­նա: Ա­սենք, ար­դեն ան­գամ ի­մաստ չու­նի այս հար­ցադր­ման վրա կենտ­րո­նա­նալ. հրա­դա­դա­րի ժամ­կետն ա­վարտ­վում է, եւ թե դրան ինչ կհա­ջոր­դի, այ­սօր–­վա­ղը կտես­նենք: Ս­րա­նով հան­դերձ, կա նաեւ այն հար­ցը, թե այս եր­կու տար­բե­րակ­նե­րից որն ուր է տա­նում աշ­խար­հը եւ, ա­ռա­ջին հեր­թին` Ի­րա­նի հա­րե­ւան երկր­նե­րին:

Ե­թե հայ­տա­րար­վի պա­տե­րազ­մի ա­վար­տի կամ նոր հրա­դա­դա­րի մա­սին, ա­պա այս­տեղ հար­ցեր գործ­նա­կա­նում չեն էլ մնում: Այդ ի­րա­վի­ճա­կը, ինչ­պես, օ­րի­նակ, Daily Beast-ն­ է գնա­հա­տում, ընդ­հան­րա­կան ի­մաս­տով կնշա­նա­կի սա. «Թ­րամ­փը փնտրում էր հեշտ հաղ­թա­նակ, բայց փո­խա­րե­նը Ի­րա­նը վե­րա­ծեց նոր գեր­տե­րութ­յան»: Եվ դա մեր­կա­պա­րա­նոց եզ­րա­կա­ցութ­յուն չէ. ե­թե պա­տե­րազմն ա­վարտ­վում է հենց այս ստա­տուս–ք­վո­յով, այն է` Ի­րա­նը ոչ միայն ծնկի չի գա­լիս, այլ իր ձեռ­քին է պա­հում կա­րե­ւո­րա­գույն նշա­նա­կութ­յուն ու­նե­ցող Հոր­մու­զի նե­ղու­ցի վե­րահս­կո­ղութ­յու­նը, ա­պա նա հա­մաշ­խար­հա­յին քա­ղա­քա­կա­նութ­յան մեջ ի­րա­կա­նում էլ վե­րած­վում է այն­պի­սի ինք­նու­րույն խա­ղա­ցող­ի, ինչ­պի­սիք են մյուս գեր­տե­րութ­յուն­նե­րը: Ինչ վե­րա­բե­րում է ԱՄՆ­–ին, ա­պա այն թեեւ նախ­նա­կան տպա­վո­րութ­յամբ դիր­քա­յին լուրջ կո­րուստ­ներ կու­նե­նա, սա­կայն եր­կա­րա­ժամ­կետ հատ­վա­ծում դա կա­րող է ան­գամ միան­գա­մայն շա­հա­վետ դառ­նալ: Այ­սինքն, Հոր­մու­զի նե­ղու­ցը վե­րահս­կե­լով, Ի­րա­նը վե­րահս­կում է ոչ թե միայն է­ներ­գա­ռե­սուրս­նե­րի շարժն այդ հատ­վա­ծով, այլ նաեւ, թե այդ ռե­սուրս­ներն ինչ­պես են մտնում շու­կա: Օ­րի­նակ, Հնդ­կաս­տանն ար­դեն սկսել է ի­րա­նա­կան նավթ գնել չի­նա­կան յո­ւա­նով` դո­լա­րի փո­խա­րեն: Այլ օ­րի­նա­կով, ԱՄԷ–ն է բա­ցա­հայտ սպառ­նում ԱՄՆ­–ին, որ իր հեր­թին կա­րող է հրա­ժար­վել դո­լա­րա­յին հա­մա­կար­գից: Ընդ ո­րում, Չի­նաս­տանն ար­դեն չի էլ թաքց­նում, որ Պար­սից ծո­ցի երկր­նե­րի հետ քննար­կում է նավ­թի վճա­րում­նե­րը յո­ւա­նով կա­տա­րե­լու հա­մա­ձայ­նագ­րե­րի հար­ցը՝ դա ներ­կա­յաց­նե­լով որ­պես նավ­թա­դո­լա­րա­յին հա­մա­կար­գի այ­լընտ­րանք։ Ե­թե այս ամ­բող­ջա­կան գոր­ծըն­թա­ցը հա­ջող­վի, դա, ի­հար­կե, կար­ճա­ժամ­կետ հատ­վա­ծում ծանր հար­ված է լի­նե­լու դո­լա­րի հե­գե­մո­նիա­յի հա­մար: Բայց ա­հա եր­կա­րա­ժամ­կետ կտրված­քով ԱՄՆ–ն հնա­րա­վո­րութ­յուն է ստա­նում ու­նե­նալ վե­րագ­նա­հատ­ված դո­լար, ո­րը շատ հե­ղի­նա­կա­վոր փոր­ձա­գետ­ներ հա­մա­րում են ա­մե­րիկ­յան տնտե­սութ­յան ներ­կա «փու­չի­կա­յին» վի­ճա­կից ա­ռող­ջաց­ման անց­նե­լու միակ ռեալ տար­բե­րա­կը: Նաեւ, որ դրան վաղ թե ուշ ԱՄՆ–ն պար­տա­դիր գնա­լու է, եւ ե­թե հի­մա «վի­րա­բու­ժա­կան մե­թո­դով» հար­ցը լուծ­վի, շատ ա­վե­լի լավ:

ՊԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆՆ ԱՄՆ–Ի ՀԱՄԱՐ ԿԱՐՈՂ Է ԱՎԵԼԻ ՁԵՌՆՏՈՒ ԼԻՆԵԼ

­Մի խոս­քով, թեեւ նոն­սեն­սա­յին տեսք ու­նի, սա­կայն այս պա­տե­րազ­մը հենց նման ստա­տուս–ք­վո­յով տա­նուլ տալն ԱՄՆ­–ի հա­մար կա­րող է ա­ռող­ջա­րար լի­նել: Չ­նա­յած, Թ­րամ­փի հա­մար այդ սցե­նա­րի դեպ­քում շատ մեծ է իշ­խա­նութ­յու­նը կորց­նե­լու ռիս­կը, ու թե­րեւս նաեւ դա է, որ օ­րա­կար­գում է պա­հում պա­տե­րազ­մը շա­րու­նակ­վե­լու թե­ման: Ու­րեմն, որն է դրա հնա­րա­վոր հե­տե­ւան­քը:

Գ­լո­բալ հե­տե­ւան­քը, թե­րեւս, բա­վա­կա­նին դի­պուկ է գնա­հա­տում ԻՀՊԿ-ի գե­նե­րալ Նաք­դին. «Ե­թե պա­տե­րազ­մը շա­րու­նակ­վի, այն կա­րող է վե­րած­վել Եր­րորդ աշ­խար­հա­մար­տի»:

Այս ռիս­կը, ի­հար­կե, միշտ էլ կա: Ի­րա­նա­կան պա­տե­րազ­մի վերսկս­ման պա­րա­գա­յում էլ այն, ի­րոք էա­պես ա­ճում է, նաեւ հաշ­վի առ­նե­լով այն հնա­րա­վոր սցե­նար­նե­րը, ո­րոն­ցով կա­րող է պա­տե­րազ­մը զար­գա­նալ: Այս­պես, մինչ հրա­դա­դարն ԱՄՆ–ն փոր­ձեց Ի­րա­նին ծնկի բե­րե­լու բո­լոր ռազ­մա­կան մե­թոդ­նե­րը, բայց ան­հա­ջող. այ­լա­պես հրա­դա­դար աս­վա­ծը չէր լի­նի: Այս պա­հին, ի­հար­կե, Վա­շինգ­տո­նը մե­ծաց­նում է ու­ժե­րը, ո­րի մա­սին  են վկա­յում այն բա­զում ինք­նա­թի­ռա­յին թռիչք­նե­րը, ո­րոնք ա­մե­րիկ­յան տար­բեր բա­զա­նե­րից սպա­ռա­զի­նութ­յուն եւ նոր զոր­քեր են տե­ղա­փո­խում դե­պի ի­րա­նա­կան ուղ­ղութ­յուն: Միայն թե, ե­թե ԱՄՆ–ն այս նոր փու­լում ա­ռաջ­նորդ­վի հին տար­բե­րա­կով, այն է` հույ­սը դրած հե­ռա­հար հար­ված­նե­րի վրա, ա­պա հա­զիվ թե ինչ­–որ էա­կան փո­փո­խութ­յուն ա­ռա­ջա­նա: Ա­մեն դեպ­քում, ինչ­պես նաեւ բա­զում ռազ­մա­կան փոր­ձա­գետ­ներ են վստահ, բե­կում մտցնե­լու հա­մար ԱՄՆ–ն պետք է փո­խի մե­թո­դի­կան: Իսկ այդ տար­բե­րա­կով եր­կու հիմ­նա­կան հնա­րա­վո­րութ­յուն կա` մի­ջու­կա­յին հար­վա­ծը կամ ցա­մա­քա­յին օ­պե­րա­ցիան:

Ա­ռա­ջին տար­բե­րա­կը, ի­հար­կե, Եր­րորդ հա­մաշ­խար­հա­յի­նը դարձնում է գործ­նա­կա­նում ե­րաշ­խա­վոր­ված: Ցա­մա­քա­յին օ­պե­րա­ցիա­յի հա­մար, նման է, որ ԱՄՆ–ն ո­րոշ նա­խա­պատ­րաս­տա­կան քայ­լեր այս ըն­թաց­քում ա­րեց: Օ­րի­նակ, ինչ­պես հայտ­նում է ի­րան­ցի պրո­ֆե­սոր, Հոր­դա­նա­նում Ի­րա­նի նախ­կին դես­պան Մոս­տա­ֆա Մոս­լեհ­զա­դեն. «ԱՄՆ-ն Սի­րիա­յից հա­զա­րա­վոր զին­յալ­նե­րի է տե­ղա­փո­խել Ադր­բե­ջան, Ի­րաք­յան Քուր­դիս­տան եւ Պա­կիս­տան, որ­պես­զի նրանք կա­րո­ղա­նան մտնել Ի­րան պա­տե­րազ­մի սկսվե­լուց ան­մի­ջա­պես հե­տո եւ տա­պա­լել Իս­լա­մա­կան Հան­րա­պե­տութ­յու­նը: Ի­րա­նա­կան է­լեկտ­րա­կա­յան­նե­րի եւ­ են­թա­կա­ռուց­վածք­նե­րի ոչն­չաց­ման մա­սին Թ­րամ­փի բո­լոր սպառ­նա­լիք­նե­րը սկզբից ի վեր ստեր եւ բ­լեֆ­ներ էին: Քա­նի որ նա հաս­կա­նում էր, որ Ի­րա­նի են­թա­կա­ռուց­վածք­նե­րի ոչն­չա­ցու­մը կհան­գեց­նի տա­րա­ծաշր­ջա­նի բո­լոր են­թա­կա­ռուց­վածք­նե­րի ոչն­չաց­մա­նը»:

Այն, որ ԱՄՆ–ն հա­նեց իր բո­լոր զոր­քե­րը Սի­րիա­յից, հայտ­նի փաստ է, եւ են­թադ­րութ­յու­նը` դրանք կի­րա­ռե­լու է Ի­րա­նի ուղ­ղութ­յամբ, միան­գա­մից է ի հայտ գա­լիս: Բա­ցի այդ, ինչ­պես Ի­րաք­յան Քուր­դիս­տա­նի, այն­պես էլ` Ադր­բե­ջա­նից ցա­մա­քա­յին հար­ված­ներ հասց­նե­լու տար­բե­րակ­նե­րը եւս շատ են քննարկ­վել, եւ փոր­ձա­գետ­նե­րը կար­ծում են, որ եր­կուսն էլ ու­նեն բա­վա­կա­նին բարձր հա­վա­նա­կա­նութ­յու­ն: Միայն թե այդ բո­լոր սցե­նար­նե­րը նոր չէ, որ քննար­կում­նե­րի դաշ­տում են հայտն­վել. դրանք կային դեռ մին­չեւ հրա­դա­դա­րը: Եվ ԱՄՆ–ն, թե­րեւս, ա­մե­նե­ւին էլ ու­ժե­րի պա­կա­սի պատ­ճա­ռով չէ, որ ցա­մա­քա­յին հար­վա­ծի փո­խա­րեն նա­խընտ­րեց հրա­դա­դա­րը: Վեր­ջին հաշ­վով, մի­գու­ցե այդ ժա­մա­նակն ա­մե­րի­կա­ցի­նե­րին պետք էր հա­վել­յալ ու­ժեր բե­րե­լու հա­մար, չնա­յած պա­տե­րազ­մի ժա­մա­նակ եւս կար հա­վել­յալ ու­ժեր ա­ռաջ քա­շե­լու հնա­րա­վո­րութ­յուն: Բայց մեկ հան­գա­մանք պետք չէ մո­ռա­նալ. այս ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծում Ի­րա­նը եւս ան­գործ նստած չէր, եւ ե­թե խո­րը նա­յենք, շունչ քա­շե­լու հա­մար ժա­մա­նակ ստա­նա­լը մի­գու­ցե Թեհ­րա­նին ա­վե­լի էր անհ­րա­ժեշտ, քան Վա­շինգ­տո­նին: Հան­րա­գու­մա­րում. ե­թե ըն­դու­նենք, որ այս ըն­թաց­քում ԱՄՆ–ն պատ­րաստ­վել է ցա­մա­քա­յին օ­պե­րա­ցիա­յին, ա­պա մեկ է, պատ­րաստ­վել է նաեւ Ի­րա­նը: Այն է, Թ­րամ­փի ա­մե­նա­մեծ խնդի­րը, որ կա­րո­ղա­նա քիչ ար­յու­նով հաս­նել հաղ­թա­նա­կի, մնում է ա­վե­լի քիչ հա­վա­նա­կան, քան հրա­դա­դա­րից ա­ռաջ էր: Ու հենց դա է Թ­րամ­փի հիմ­նա­կան խնդի­րը. այն մեծ կո­րուստ­նե­րը «մար­սե­լու» փոքր հե­ռան­կա­րը, ո­րը ան­խու­սա­փե­լի է ցա­մա­քա­յին պա­տե­րազ­մի դեպ­քում:

ՈՐՊԵՍ ՎԵՐՋԱԲԱՆ

­Մի խոս­քով, բուն ռազ­մա­կան գոր­ծո­ղութ­յու­նն­երի հետ կապ­ված այս հրա­դա­դա­րը էա­պես ի­րա­վի­ճակ հա­զիվ թե փո­խել է. Ի­րանն ու­նի բա­վա­րար ցա­մա­քա­յին ու­ժե­րի պո­տենց­իալ, մեծ եւ մո­տի­վաց­ված մո­բի­լի­զա­ցիոն հա­մա­կա­րգ, եւ նոր հար­ձա­կումն ԱՄՆ­–ի հա­մար, մեղմ ա­սած, հա­ճե­լի զբո­սան­քի չի վե­րած­վե­լու: Լա­վա­գույն դեպ­քում կա­րե­լի է սպա­սել այն, ին­չին հա­սավ Իս­րա­յե­լը Հա­րա­վա­յին Լի­բա­նա­նում. սո­ղա­ցող ա­ռա­ջըն­թաց, ա­մեն մի գյու­ղի հա­մար կռիվ, եւ, բնա­կա­նա­բար, մեծ կո­րուստ­նե­րով: Ի­րա­նի եւ ԱՄՆ­–ի պա­րա­գա­յում պար­զա­պես մասշ­տաբ­ներն են շատ ա­վե­լի մեծ լի­նե­լու, ու այն դեպ­քում, երբ ա­մեն մի կո­րուս­տը Թ­րամ­փի հա­մար նե­րա­մե­րիկ­յան հար­թա­կում հեր­թա­կան խնդիրն է ստեղ­ծում եւ ստեղ­ծե­լու. դե­մոկ­րատ­նե­րը հաս­տատ այդ հար­ցում ա­մե­նաակ­տիվ աշ­խա­տան­քը կա­նեն:

Այս տե­սանկ­յու­նից, Թ­րամ­փի հա­մար ինչ­–որ կերպ խա­ղա­ղութ­յան հաս­նե­լը, ըստ ա­մե­նայ­նի, մնում է ա­մե­նաան­ցան­կա­լի սցե­նա­րը, եւ պա­տա­հա­կան չէ, որ պատ­րաստ­վում է Պա­կիս­տան իր պատ­վի­րա­կութ­յա­նը գոր­ծու­ղել այն դեպ­քում, երբ Ի­րա­նը բա­ցա­հայտ հայ­տա­րա­րում է` ոչ մի բա­նակ­ցութ­յուն: Մ­յուս կող­մից, Ի­րա­նի հա­մար եւս պա­տե­րազ­մի շա­րու­նա­կութ­յու­նը, բնա­կան է, ցան­կա­լի սցե­նար չէ. խո­շոր հաշ­վով, հաղ­թում ես, թե` ոչ, պա­տե­րազ­մը հենց Իս­լա­մա­կան Հան­րա­պե­տութ­յան տա­րած­քում է, այդ եր­կիրն է քանդ­վում ա­մեն մի ռում­բից: Այս ա­ռու­մով, թե­րեւս, ա­մե­նա­հա­վա­նա­կան տար­բե­րակն է մնում այն, որ բա­նակ­ցութ­յուն­նե­րը, այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ, դեռ կշա­րու­նակ­վեն, եւ որ գո­նե կհաս­նեն հրա­դա­դա­րի ժամ­կե­տի եր­կա­րաց­ման:

Այս թեմայով Համաշխարհային տնտեսությունն ավելի է զգուշանում ԱՄՆ-ից Իրանում հանդիսավորությամբ նշվել է Հայաստանի Անկախության տոնը Մերցի կուսակցությունը պարզապես չի գոյատևի մինչև «Ռուսաստանի հետ պատերազմը» Երբ կարող է տեղի ունենալ ԱՄՆ-ի հաջորդ խոշոր հարձակումը Իրանի վրա ԱՄՆ-ն սպառում է հրթիռները. Bloomberg