ԱՄՆ դեսպանին հաջողվե՞լ է նորից Նիկոլի «վախը բռնել»
Վերլուծություն
Թեեւ կասկած չէր հարուցում, բայց այս պահին ունենք փաստ: Այն է, Ալիեւը հերթական անգամ ընտրվեց Ադրբեջանի նախագահ: Թե ինչ ներքին կամ արտաքին խնդիրներով էր պայմանավորված Հեյդարովիչի արտահերթ վերընտրվելը, ժամանակին անդրադառնալու առիթներ ունեցել ենք, չկրկնենք: Այս պահին ունենք իրողություն՝ նա վերընտրվել է, եւ հասկանալ է պետք՝ դա ինչ է նշանակում Հայաստանի համար:
ԻՆՉ Է ՀՈՒՇՈՒՄ ԱԼԻԵՎԻ ՎԵՐԸՆՏՐՎԵԼԸ
Ինչ խոսք, Ալիեւի արտահերթ վերընտրության հիմնական նպատակներից մեկը հերթական ընտրություններին ընդդիմությանը պատրաստվելու հնարավորություն չտալն էր: Ադրբեջանում, իհարկե, ընդդիմություն, որպես այդպիսին, չկա: Բայց Ալիեւին մտահոգողն ամենեւին էլ ռեսուրսներից եւ հնարավորություններից զրկված ներքին ուժերը չեն: Այլ, որ եթե համապատասխան աշխատանք կատարվի այդ ներքին ուժերին ուժեղացնելու, հանրության մեջ Ալիեւին փոխելու գաղափարը մինչեւ վերջ սրելու ուղղությամբ, այդ ամենի վրա մեծ փողեր դրվեն, ապա դա կարող է լուրջ գլխացավանք դառնալ: «Գունավոր հեղափոխություն». ահա սա է, որ Ալիեւի համար կարող էր վտանգավոր լինել, եւ արտահերթ ընտրությունները ոչ թե ներքին ընդդիմությանը, այլ նման «հեղափոխություն» կազմակերպելու ունակ արտաքին ուժերին ժամանակ չտալու իմաստ ուներ: Հակառակ դեպքում ոչինչ չէր խանգարում Հեյդարովիչին, որ մեկ տարուց հերթական ընտրությունների միջոցով իր անվան դիմաց 92-92 տկոս քվե գրեր:
Հաջորդը. «գունավոր հեղափոխությունների» մասնագետը, իհարկե, Արեւմուտքն է, եւ միայն փաստը, որ Ալիեւը գնաց արտահերթ ընտրությունների, էն գլխից էր հուշում, որ նա Արեւմուտքի հետ կապված խնդիրներ, այնուամենայնիվ, տեսնում է: Այսինքն, վերընտրվելով, դրանով պաշտոնավարման երկար ժամկետ վերցնելով, նա էապես թուլացրեց «գունավոր հեղափոխության» վտանգը, դրանով էլ ավելի ազատելով ձեռքերն արեւմտյան ճնշումներից:
Այսպիսով, Ալիեւի վերընտրվելու բուն փաստը երկու հիմնական ազդակ է հղում: Նախ, եթե Ալիեւն Արեւմուտքից զգուշանալու խնդիր ուներ, ապա դա հուշում է, որ նա արեւմտյան դաշտ տեղափոխվելու ծրագրեր գոնե այս պահին չունի: Եվ դրանից բխող երկրորդ ենթադրությունը՝ վերընտրվելով, Ալիեւը շարունակելու է Արեւմուտքին չենթարկվելու կուրսը:
ԱԶԴԱԿ ՆԻԿՈԼԻ ՀԱՄԱՐ
Այս իրավիճակը պետք է որ շատ հստակ ազդակ լինի նաեւ Նիկոլի համար: Այն է՝ եթե անգամ դեռ ուներ սպասելիքներ, որ Ալիեւն ինչ-որ պահի կամ ինչ-որ նոր զիջումներից հետո կհամաձայնվի վերադառնալ «Բրյուսելի ձեւաչափ»՝ Պրահայի տխրահռչակ պայմանավորվածությունների հիման վրա «խաղաղության պայմանագիր» ստորագրելու, ապա վերընտրվելուց հետո դրա հավանականությունը շարունակում է ակտիվորեն էլ ավելի նվազել: Այսինքն` փակուղին, որի մեջ Նիկոլն ինքն իրեն մտցրել է, էլ ավելի է խորանում: Այն է՝ կա´մ գնալ ռուսական բանակցային հարթակ (որից Ալիեւը չի հրաժարվել), կա´մ հրաժեշտ տալ «խաղաղության պայմանագրի» ծրագրերին (քանի դեռ իրավիճակային փոփոխություն տեղի չի ունեցել, որը տեսանելի չէ): Ընդ որում, այդ երկու տարբերակների մեջ, Նիկոլի կողմնորոշվելու հետ կապված, ունենք նման պատկեր: Անցած տարեվերջին Փաշինյանի Սանկտ Պետերբուրգ այցն ու դրան հաջորդած որոշ ավելի քիչ տեսանելի դետալներ ինչ-որ տեղ ակնարկներ պարունակում են, որ Նիկոլը փորձում է ռուսական հարթակի ուղղությամբ ինչ-որ չափով հող նախապատրաստել: Ընդ որում, Մոսկվայից եւս ակնարկում են, որ իրենք եւս նման նյուանսներ տեսնում են: Օրինակ, նախօրեին պատասխանելով հարցին, թե հնարավոր համարո՞ւմ են, որ Հայաստանը դուրս գա ՀԱՊԿ-ից եւ ռուսական այլ ինտեգրացիոն մեխանիզմներից, ՌԴ փոխարտգործնախարար Ալեքսանդր Պանկինն ասաց. «Որոշակի փուլում ԱՊՀ հարթակում Երեւանի ակտիվության նվազում իսկապես նկատվել է, սակայն, ընդհանուր առմամբ, տարվա արդյունքները կարելի է դրական համարել՝ հայկական կողմը միացել է հոկտեմբերին Բիշքեկում կազմակերպության գագաթաժողովի որոշումների մեծ մասին: 2023 թվականի 13-ին աջակցել է Համագործակցության կանոնադրական մարմինների նախորդ տարի ընդունված գրեթե բոլոր համատեղ հայտարարությունները… Մենք կազմակերպությունում որեւէ «պառակտման» նշաններ չենք տեսնում, ընդհակառակը»: Ինչ վերաբերում է ԵՏՄ-ին, ապա, ըստ Պանկինի. «Տնտեսական տեսանկյունից Միությանն անդամակցությունը, անշուշտ, ձեռնտու է Երեւանին, եւ դրանից հրաժարվելը, մեր կարծիքով, կհակասի երկրի շահերին…»:
Բայց, չնայած նման շեշտադրումներին, այն, որ Նիկոլի ուղղությամբ ամերիկյան ճնշումները պահպանվում են, դա եւս չի կարելի չնկատել: Թեկուզեւ կարելի է հիշեցնել Հայաստանում ԱՄՆ դեսպանատան վերջին սկանդալային հայտարարությունը՝ իր աշխատակիցներին սահմաններ մեկնելու հետ կապված: Եվ, իհարկե, պատահական չէր, որ դրան հաջորդեց Փաշինյանի հետ մեր երկրում ԱՄՆ արտակարգ եւ լիազոր դեսպան Քրիստինա Քվինի հանդիպումը, որի հետ կապված, հետաքրքիր խոսակցություններ են պտտվում: Պաշտոնական լրատվությունը, հասկանալի է, ինչպես միշտ, այս դեպքում եւս գրեթե բան չի ասում: Ընդամենը, թե. «Զրուցակիցները քննարկել են տարբեր ուղղություններով երկկողմ համագործակցության խորացմանը, Հայաստան-ԱՄՆ ռազմավարական երկխոսությանը վերաբերող հարցեր: Մտքեր են փոխանակվել Հարավային Կովկասում տեղի ունեցող գործընթացների, տարածաշրջանային ենթակառուցվածքների ապաշրջափակման հնարավորությունների, ՀՀ կառավարության «Խաղաղության խաչմերուկ» նախագծի շուրջ»:
Բայց անգամ նման կցկտուր հաղորդագրությունը մտածելու տեղիք տալիս է: Մասնավորապես, այդ ի՞նչ «ենթակառուցվածքների ապաշրջափակման» եւ «Խաղաղության խաչմերուկի» մասին է խոսքը, եթե դրա համար անհրաժեշտ պայման հանդիսացող «խաղաղության պայմանագրի» ամերիկյան մոդելը տեղից մազաչափ անգամ չի շարժվել: Այսինքն, Նիկոլն ու դեսպան Քրիստինան քննարկել են «տարածաշրջանային ենթակառուցվածքների ապաշրջափակման» ռուսական սցենա՞րը, որին ամերիկացիները դեմ են 2020թ. նոյեմբերի 9-ից սկսած: Եվ ահա, պտտվում են ստուգվող լուրեր այն մասին, որ այդպես էլ կա, հենց այդ մասին է խոսքը եղել: Այսինքն, որ ամերիկյան դեսպանը հերթական անգամ Նիկոլից պահանջել, սպառնացել, թե՝ հորդորել է՝ ոչ մի ռուսական սցենար: Վերջինս էլ տրտնջացել է՝ բայց չէ՞ որ դուք չեք կարողանում Ալիեւին բերել «խաղաղության պայմանագիր» ստորագրելու, հիմա ես ի՞նչ անեմ: Բայց մեկ է, աղբյուրները պնդում են, թե դեսպանն իրենն է պնդել՝ մեկ է, ոչ մի ռուսական սցենար, ժամանակ շահի, միչեւ տեսնենք, թե ինչ է լինելու:
Դրանից հետո Նիկոլը սկսեց խոսել`«Հիմա ԵՄ-ն , ըստ էության, մեր տարածաշրջանն է» տրամաբանությամբ, բայց երեւի ինքն էլ է հասկանում, որ դրանից իրողությունները չեն փոխվում: Այն պարզ պատճառով, որ այսօր աշխարհում գերակա է դարձել ուժային բաղադրիչը, որը նույն ԵՄ-ն չունի, եւ դեռ մեծ հարց է, թե ինչ վիճակում կհայտնվի, եթե հանկարծ մի քանի ամսից իշխանության գա Թրամփն ու խոստացածի համաձայն՝ հրաժարվի ՆԱՏՕ-ից: Ու դրանից հետո ի՞նչ կմնա նաեւ տասնյակ տրիլիոնների պարտք կուտակած ԵՄ-ի տնտեսական, վերջապես՝ քաղաքական բաղադրիչից: Ամեն դեպքում, այս պահին հակասությունը Ադրբեջանի հետ է, իսկ Ալիեւն արդեն բացահայտ է հայտարարում, որ թքած ունի ամեն մի ԵՄ-ի վրա: Իսկ այդ դեպքում քանի եվրադիտորդ կոչվող «շպիոն» էլ որ լցնեն Հայաստանի սահմաններին, անվտանգության առումով «քոռ կոպեկի» օգուտ անգամ չեն տա:
Չնայած, այս իրողությունները Նիկոլը վաղուց է սեփական կաշվի վրա զգում. եթե Հարավային Կովկաս «հասած» ԵՄ-ն իրական գործընթացների վրա ազդելու կարողություն ունենար, ապա Նիկոլը դեռ անցած տարվա հոկտեմբերին՝ Արցախը ազերիներին նվիրելուց անմիջապես հետո կունենար ստորագրված Մակրոնի եւ Շոլցի քավորությամբ կնքված «խաղաղության պայմանագիր»: Ու երբ Ալիեւը ծիծաղելի վիճակի մեջ դրեց եվրոպական այդ երկու լիդերներին՝ հրաժարվելով անգամ նրանց հետ հանդիպումից, պատրաստակամորեն այդ հանդիպմանը մեկնած Նիկոլի համար դա պետք է որ արդեն բավարար դաս լիներ: Բայց երբ դրանից հետո ամիսներով Ալիեւն արեւմտյան հարթակի հետ կոնտակտների չի գնում, իսկ Նիկոլը դեռ շարունակում է խոսել Հարավային Կովկաս «հասած» ԵՄ-ի մասին, նաեւ հենց դա է ակնարկում, որ ամերիկյան դեսպանն էլ նրան մի լավ վախեցրել է:
ՈՐՔԱՆՈ՞Վ ԵՆ ԷՖԵԿՏԻՎ ԱՄՆ ԴԵՍՊԱՆԻ ՍՊԱՌՆԱԼԻՔՆԵՐԸ
Բայց կրկնենք, դրանով Նիկոլն իր ներկայիս փակուղուց դուրս չի գալիս: Այսինքն, պետք է շատ հստակ քայլ կատարի՝ գնա ռուսական հարթակ կամ պաշտոնապես հայտարարի, որ «խաղաղության պայմանագրի» կնքում տեսանելի ժամանակահատվածում չի լինելու:
Բայց ահա այս ամենի հետ մեկտեղ հետաքրքիր հայտարարություն արեց նաեւ փոխվարչապետ Մհեր Գրիգորյանը՝ վերջերս Իջեւան-Ղազախ սահմանին Ադրբեջանի փոխվարչապետ Շահին Մուստաֆաեւի հետ ունեցած հանդիպման մասին: Գրիգորյանը հաստատեց ավելի վաղ մեր հայտնած տեղեկությունը, որ հանդիպումը տեւել է բավական երկար, որ ամենաէականն է, քննարկել են բազմաթիվ հարցեր, սակայն դրանց վերաբերյալ մանրամասներ կողմերը, ըստ պայմանավորվածության, չեն հրապարակում: Սակայն չմոռանանք, որ այս ձեւաչափը պաշտոնապես կոչվում է «Հայաստանի եւ Ադրբեջանի սահմանազատման պետական հանձնաժողով»: Այսինքն, պետք է քննարկեն մեկ՝ սահմանազատման թեման, այլ ոչ թե «բազմաթիվ հարցեր»: Բայց երբ փաստացի, իրենց հիմնական գործառույթից դուրս գալով, այնուամենայնիվ, քննարկում են «բազմաթիվ հարցեր», ընդ որում՝ հրաժարվելով հստակեցնել, թե կոնկրետ ինչի մասին է խոսքը, ապա պարզ հարց է առաջանում՝ այդ ի՞նչ հավելյալ հարցերի մասին է խոսքը:
Չնայած, ինչպես ժամանակին կարծիք հայտնելու առիթ ունեցել ենք, իրականում նոր չէ, որ Գրիգորյանն ու Մուստաֆաեւը, բացի սահմանազատումից, զբաղվում են նաեւ «խաղաղության պայմանագրի» հետ կապված քննարկումներով, որի մասին, ի դեպ, իր ելույթներից մեկում տողատակերով ակնարկեց նաեւ Փաշինյանը: Ամեն դեպքում, եթե պաշտոնապես ֆիքսվում է, որ Գրիգորյանն ու Մուստաֆաեւը քննարկում են «բազմաթիվ հարցեր», եւ այդ պահին «խաղաղության պայմանագրի» քննարկումներից փաստացի դուրս են մնացել ամերիկացիների սիրեցյալ ԱԳ նախարար Միրզոյանը եւ բրիտանացիների սիրեցյալ ՀՀ ԱԽՔ-ը, հետաքրքիր պատկեր է ստացվում: Վերջին հաշվով, Գրիգորյան-Մուստաֆաեւ ձեւաչափը ստեղծվել է Մոսկվայի հետ եռակողմ պայմանավորվածությունների (կոնկրետ 2021թ. հունվարի 11-ի մոսկովյան պայմանավորվածության) արդյունքում: Եվ ահա հիմա, որ Ալիեւը հրաժարվել է արեւմտյան հարթակից, Միրզոյան Արոն եւ Գրիգորյան Արմենը մնացել են «խաղից դուրս», իսկ Մոսկվայում ստեղծված հարթակը ոչ միայն գործում է, այլ նաեւ ժամեր շարունակ «աչքից հեռու»՝ Իջեւանի սահմանին «բազմաթիվ հարցեր» են քննարկում, ապա սա կարող է հարց առաջ քաշել՝ իսկ իրականում ԱՄՆ դեսպանի սպառնալիքները Նիկոլին օգնո՞ւմ են «ճիշտ կողմնորոշվել»:
ՔԵՐՈԲ ՍԱՐԳՍՅԱՆ