ԿԱՐՃ ԼՈՒՐԵՐ

«Անցել է 30 տարի, բայց խնդիրները նույնն են»

24.02.2018 12:42 ՀԱՆՐՈՒԹՅՈՒՆ ՍՈՒՄԳԱՅԻԹ 30
«Անցել է 30 տարի, բայց խնդիրները նույնն են»

Լրանում է Սումգայիթ քաղաքում ադրբեջանական իշխանությունների կողմից պետական մակարդակով կազմակերպված քաղաքի հայ ազգաբնակչության նկատմամբ եղեռնի եւ զանգվածային տեղահանության 30-ամյակը: Ի՞նչ անջնջելի հետք է թողել այդ ջարդերը` ոճրագործությունը վերապրած մեր հայրենակիցների ճակատագրերի վրա, ի՞նչ ահասարսուռ տեսարանների են ականատես եղել: Անցած 30 տարիներին այս մասին շատ է խոսվել: Սակայն այսօր էլ դեռ ասելու, պատմելու շատ բան կա: Բաքվում ծնված, մանկավարժ, մաթեմատիկոս ՅՈՒՐԻ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆԸ մեզ հետ զրույցում այսպես վերհիշեց ադրբեջանցիների կողմից կատարված բարբարոսությունները.

«ԲՌՆԱԲԱՐԵՑԻՆ, ԱՊԱ ԴԱՆԱԿՈՎ ՎԻՐԱՎՈՐԵՑԻՆ 16-ԱՄՅԱ ԶԱՐՄՈՒՀՈՒՍ»

«ՏԱՆՋԵԼՈՒՑ ՀԵՏՈ ՀԱՅԵՐԻ ՎՐԱ ԲԵՆԶԻՆ ԷԻՆ ԼՑՆՈՒՄ ԵՒ ՎԱՌՈՒՄ»

- Սումգայիթում հայերի կոտորածը կազմակերպված է եղել ամենայն մանրամասնությամբ, այդ թվում` գաղափարախոսական եւ հոգեբանական տեսակետներից: Փետրվարի 26-ից քաղաքի կենտրոնական հրապարակում սկսված խառնամբոխի հակահայկական հանրահավաքներում քաղաքի ղեկավարները բացեիբաց կոչ էին անում` դիմել բռնությունների: Ու այդպես էլ` փետրվարի 27-ին հանրահավաքը վերածեցին բռնարարքների շարանի: Այսպես, եթե կուսակցության Սումգայիթի քաղկոմի շենքի դիմաց անցկացված առաջին «հանրահավաքին» ներկա էր մինչեւ 50 հոգի, ապա հաջորդ օրը մասնակիցների թիվը հասավ մի քանի հազարի, որոնք միաբերան գոչում էին. «Մահ հայերին»: 
Իսկ ահա բուն ջարդերի ժամանակ խմբերի բաժանված ջարդարարները ներխուժում էին հայերի բնակարանները, սպանում մարդկանց ոչ միայն իրենց տներում, այլեւ, ամենից հաճախ, դուրս էին բերում նրանց փողոցներն ու բակերը` հրապարակավ ծաղրուծանակի ենթարկելու համար: Տանջելուց հետո հայերի վրա բենզին էին լցնում եւ վառում: Մարդկանց ողջ-ողջ նետում էին խարույկի մեջ:
Դպրոցներում երեխաներից եւ ծնողներից կոլեկտիվ դիմումներ էին հավաքում, որ չեն ուզում հայերն իրենց դասավանդեն: Բուժհիմնարկներում հիվանդներից դիմումներ էին հավաքում, որ հայ բժիշկները ճիշտ ախտորոշում չեն տվել եւ դեղերը ճիշտ չեն նշանակել, թե իբր դա պայքար է թուրքերի դեմ: Հայկական թաղերում հացը մատակարարում էին ուշ եւ քանակը պակաս, հաճախ կտրում էին ջուրը եւ էլեկտրականությունը: Անկանոն կերպով անջատում էին բնական գազը. նպատակն այն էր, թե գուցե մեկը մոռանա, փականները բաց թողնի, եւ հայերը մեծ պայթյունների եւ աղետի զոհ դառնան: Տուժածներին տանում էին հայերի հավաքման կայաններ, որոնք դարձել էին թալանի եւ կողոպուտի վերջին փուլն ու հայերի առաքման վերջին կետը: 
Հայերին սկսեցին աշխատանքից ազատել դեռ 1987թ. դեկտեմբերից: Իսկ մի տարուց հետո պարզապես սկսեցին վռնդել աշխատանքից: 
Այն, ինչ կատարվեց Սումգայիթում, ապա` Բաքվում, 1915 թվականի Ցեղասպանության շարունակությունն էր: Սումգայիթյան դեպքերից հետո ես դա հասկացա, այդ իսկ պատճառով 1988 թվականի օգոստոս ամսին բնակարանս փոխանակեցի Երեւանի բնակարանի հետ, դարձա Երեւանի բնակիչ: Բայց ես ու կինս, լինելով մանկավարժ, մի որոշ ժամանակ շարունակեցինք մեր աշխատանքը Բաքվում` բայց արդեն այլ հասցեում բնակվելով:

ԻՆՉՈՒ Է ԿՈՒՐՂԻՆՅԱՆՆ ԱՐԴԱՐԱՑՆՈՒՄ ԲԱՔՎԻՆ ՍՈՒՄԳԱՅԻԹԻ ՀԱՐՑՈՒՄ

«ՀԱՅ Է ՈՒՐԵՄՆ ՊԻՏԻ ՄԵՌՑՆԵՔ»

- Այսինքն, նաեւ Բաքվի ջարդերի ականատե՞սն եք եղել:
- Ցավոք, այո: Նրանց դաժանությունները բառերով նկարագրել ուղղակի անհնար է: Մեր տան դիմաց կար մանկապարտեզ, ու աչքերիս ու ականջներիս չէի ուզում հավատալ, երբ տեսա, թե ինչպես են ադրբեջանցի փոքրիկ` 5-6 տարեկան երեխաները երգել-պարելով հետեւյալ արտահայտություններն անում. «Հայ է, ուրեմն պիտի սատկի, պիտի մեռցնենք»: Իսկ հայազգի դաստիարակներին ու ուսուցիչներին ադրբեջանցի աշակերտներն այն աստիճան էին նվաստացնում, որ ոմանք չդիմանալով նվաստացումներին, իրենք էին կյանքին վերջ տալիս: Աշակերտը կանգնում էր դասարանում ու հայ ուսուցչուհուն ասում. "Ա՛յ որբ, այ եթիմ, ինչ ես մնացել ստեղ, դուրս եկ, ռադտ քաշի, գնա, դու ով ես, որ մեզ դասատու լինես": Ծնողները դիմումներ էին գրում, թե չեն ուզում, որ հայն իրենց երեխային դասավանդի, շքամուտքերում հայտարարություններ էին փակցնում հետեւյալ բովանդակությամբ. «Թողեք, փախեք, քանի արյուններդ չենք թափել, ռադներդ քաշեք»: Մի քանի հատոր բավարար չի լինի նկարագրել այն դաժանությունները, որոնց միջով անցել ենք:
Այն, ինչի միջով անցել ենք, անջնջելի հետք թողեց մեր հետագա կյանքի վրա: Ամենակարեւորը, կորցրինք լավ ապրելու հույսը, ամիսների ընթացքում ի չիք դարձան մեր բոլոր երազանքներն ու նպատակները: Եվ դա միայն նրա համար, որ մենք հայ էինք:
Ի տարբերություն իմ բախտակիցների, ես կարողացա գույքս ժամանակին տեղափոխել Հայաստան: Բայց դուք չեք պատկերացնում, թե ինչ վիճակում բնակվող փախստականներ կան այսօր: Անցել է 30 տարի, բայց խնդիրները նույնն են` ցուրտ ու խոնավ հանրակացարան, ապրելու, գոյատեւելու պայքար...  

 

Զրույցը` ԻԼՈՆԱ ԱԶԱՐՅԱՆԻ

 

КОМСОМОЛЬСКАЯ ПРАВДА